Recensie

Virtual reality over vluchtelingen: kermisattractie of empathiemachine

De VR-installatie ‘Carne y Arena’ won vorig jaar een Oscar en is nu te beleven in Amsterdam. Maar is het kunst als empathiemachine? Of wordt vluchtelingenleed geëxploiteerd als een kermisattractie?

Carne y Arena

Als Carne y Arena een film was over mensen die vanuit Mexico de grens met de Verenigde Staten willen oversteken, was de opwinding waarschijnlijk minder groot geweest – ook al was die film geregisseerd door de Mexicaanse regisseur Alejandro Gonzalez Iñárritu, die met Birdman en The Revenant bewees in dit medium een krachtpatser te zijn.

Maar Carne y Arena (Vlees en zand) is geen film. Het is Virtual Reality, en volgens velen de eerste uiting van dit medium die zijn belofte waarmaakt. ‘It’s the VR revolution we have been waiting for’, schreef filmvakblad Variety.

Carne y Arena was vorig jaar in mei als eerste VR-installatie ooit te zien op het filmfestival van Cannes en kreeg in oktober prompt een speciale Oscar voor verhalen vertellen. Na verdere vertoningen in Milaan, Mexico Stad en Los Angeles is de installatie nu door Eye Filmmuseum naar Nederland gehaald. Vanaf vrijdagavond 15 juni is hij in Casco in Amsterdam-Noord te zien, vanaf oktober tot in 2019 in de Fenixloods in Rotterdam.

Schoenen uit, VR-bril op

VR-journalisten kregen donderdag al de kans samen met een groep Zuid-Amerikanen de grens met de Verenigde Staten over te steken. Een voor een, want dit is een ervaring die maar een persoon tegelijk kan beleven.

Als je aan de beurt bent, moet je tas en telefoon in een kluisje leggen en in een wachtkamer ook nog je schoenen uitdoen. Als er een alarm klinkt, mag je een grote lege zaal betreden. Onder je voeten knispert zand. Twee medewerkers hangen je een rugzak om, een VR bril en een koptelefoon. Je mag rondlopen zeggen ze; als je te dichtbij een muur komt zullen we zachtjes aan de rugzak trekken.

En dan wordt het langzaam licht in de woestijn, cactussen en struiken doemen op; in de verte worden bergen zichtbaar, voor je, naast je, achter je; Iñárritu’s vaste cameraman Emmanuel Lubezki filmde 360 graden en die kun je allemaal zien. Alleen je eigen ledematen blijven buiten beeld: als je een voet naar voren steekt, is die onzichtbaar.

Je wil rennen, schreeuwen

‘Virtually Present, Physically Invisible’ luidt de ondertitel van het project - hee daar rechts beweegt iets; een groep mensen komt opeens tevoorschijn en begint te rennen. Boven je het geluid van een helikopter. Opeens zijn overal soldaten van de Border Patrol. Handen worden geboeid; geschreeuw in het Engels, gepleit in het Spaans. Een geweer richt zich ook op jou.

De fysieke reactie die Carne y Arena veroorzaakt, brengt je terug naar de begindagen van de film, toen mensen naar verluidt wegrenden toen ze een trein op zich af zagen komen tijdens een van de eerste vertoningen van een van de eerste films van de gebroeders Lumiere. Nu wil je rennen, bukken, schreeuwen. Tot je verlamt. De opwinding over de mogelijkheden van de nieuwe techniek gaat gepaard met schaamte. Kunst is in het beste geval een empathiemachine, een techniek om je in anderen te verplaatsen. Is dit er ook een? Of is dit toch vluchtelingenleed als kermisattractie?

Lees ook: Virtual reality-film verovert plek in het museum

Ik probeer me verwante onderwerpen voor te stellen: met vluchtelingen verdrinken op de Middellandse zee; een bombardement in Gaza; met een zelfmoordterrorist op missie. Allemaal onderwerpen die in films toch aangrijpend aan de orde zijn geweest maar die in VR minder goed te verdragen lijken. Of is de verbeelding zo afgestompt dat zulke krachtpatserij nodig is om mensen wakker te schudden? Zou het helpen als Trump dit zag?

Vluchtelingenverhalen

Iñárritu heeft zijn installatie gebaseerd op gesprekken met vluchtelingen en claimt deze VR als ‘waargebeurd’. Daar is weinig van te merken; de voorstelling is zo schetsmatig dat het toch nog het meest op een game als Fortnite lijkt. Verhalend is de installatie ook niet te noemen, althans niet het VR gedeelte. Als je de zaal verlaat kom je in een ruimte waar een aantal vluchtelingen op een rij beeldschermen over hun reis vertelt; van hun woorden hoef je niet te bukken, maar ze zijn wel aangrijpend. Tegenover deze talking heads staat een deel van een stalen muur die ooit op de grens van de VS en Mexico heeft gestaan. In de wachtkamer lagen ook al echte schoenen van vluchtelingen uit de woestijn.

Iñárritu mengt in Carne y Arena dus andere vormen van engagement met VR. Voor de bouw van een empathiemachine zijn die nodig. Zijn werk maakt zeer benieuwd naar andere pogingen. Het Filmmuseum begon eerder dit jaar al met het virtual reality programma Xtended, waarin nog nieuw werk van onder andere Marina Abramovic, Laurie Anderson en Tsai Ming-liang te zien zal zijn.

Carne y Arena. 15 juni t/m 26 augustus in Casco, Asterweg 22, Amsterdam- Noord, 10-22 uur. Kaarten voor slots vanaf 17 juni zijn uitsluitend online te reserveren via eyefilm.nl/carneyarena. Vanaf 15 juni 20 uur is de loods 24 uur geopend en zijn in Casco elk uur 4 kaarten beschikbaar. De vertoning wordt omlijst met optredens en exposities.
    • Bianca Stigter