Opinie

Trump raast, en Europa heeft geen weerwoord

Amerika en EU

Op straffe van verlies van welvaart, veiligheid en identiteit moet Europa zich gezamenlijk in Trumps machtsorde invechten, schrijft . Hoog tijd dat Europese leiders uit de ontkenningsfase komen.
President Trump tijdens zijn top met Kim Jung-un in Singapore Foto Jonathan Ernst/Reuters

De klappen komen nu hard en snel. Na het opgezegde klimaatakkoord, de ontwrichte Iran-deal en de importheffingen op staal volgde de ongemeen bittere confrontatie tijdens en na de G7-top in Canada, tussen Donald Trump en de zes andere leiders. „Het was een beetje deprimerend”, verklaarde de gelijkmoedige Merkel na afloop, „en dat zeg ik niet snel”. Maar tegen die tijd was de Amerikaanse president al in Singapore voor een onderhoud met iemand die hem wél begrijpt: de Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-Un.

Trump is nog niet klaar met zijn sloopwerk van de internationale multilaterale orde. Amerika mag deze orde hebben opgebouwd en leiden, zijn president voelt zich erdoor belazerd en beknot. Trump vindt de NAVO geldverspilling en zou, net als Vladimir Poetin, de EU het liefst opbreken in losse landjes, want die kan hij, als grootmacht, eenvoudig intimideren. Doelbewust trekt hij het tapijt onder de arrangementen uit waaraan wij in Europa onze veiligheid en welvaart danken. Het is dan ook tijd om Trumps wereldbeeld en agenda serieus te nemen.

Dat laat echter op zich wachten. De eerste reflex was ontkenning. Eenmaal in het Witte Huis zou Trump dankzij verstandige adviseurs inbinden. Dat gebeurde niet. Binnen een jaar zou hij een impeachment aan zijn broek krijgen. Dat gebeurde ook niet. Nu vestigen de ontkenners hun hoop op de mid-term-verkiezingen van november of de verkiezingen van 2020. Dan zal de president vleugellam worden, en misschien zelfs wel vertrekken.

Maar beter rekenen we op acht jaar Trump.

Na de ontkenning kwam de fase van het marchanderen. Dat ging precies zoals in het bekende model voor verwerking van een traumatische schok; hier werd Elisabeth Kübler-Ross vertaald naar de geopolitiek. Denk aan het gevlei van president Macron, met een Elysée-parade voor Trump en geschenken in Washington. Aan de Duitse minister van Economie die prompt wilde onderhandelen toen Trump in mei een pistool op de Duitse auto-import zette. Het recente G7-fiasco leert de Europese leiders dat deze aanpak illusoir is. Trump means Trump.

En nu? Bij Kübler-Ross volgt op ontkenning en marchanderen eerst depressie (Merkel: „Een beetje deprimerend”), en dan, als het lukt, aanvaarding en nieuwe energie. Maar hoe komen we daar? En wat moeten we aanvaarden? Dat het daarbuiten een jungle is, en dat Europa tussen de grote beesten is terechtgekomen. Dat we op onze eigen kracht zijn aangewezen.

Lees ook: Trump is uit op vernietiging van de oude wereldorde

Dit inzicht druist in tegen onze vaste morele en historische overtuigingen. Wij koesteren de na 1945 opgebouwde internationale ‘regelorde’, van de VN en de universele mensenrechten. IMF, Wereldbank en WTO voor markteconomie en globalisering; Veiligheidsraad en NAVO voor bescherming. En de EU als proeftuin voor wereldvrede op de schaal van ons continent.

Voor Europa is die ‘regelorde’ de vervanging van de oude ‘machtsorde’, die rampen bracht. Maar die machtsorde verdwijnt niet, zoals we na 1989 hoopten. Sterker, hij komt terug en stelt zijn eigen regels op: sterke leiders, soevereine staten, machtsevenwicht, diplomatiek verkeer zonder gewetensnood. In die wereld opereren Poetin, Xi, Erdogan en Kim.

Multilaterale orde

Zowel de machts- als de regelorde deden deze week een gooi naar de Nobelprijs voor de Vrede. In Singapore schreven Kim en Trump geschiedenis – zonder veel voorbereidend papier. In Zuid-Oost Europa bereikten Athene en Skopje na zeventien jaar onderhandelen een akkoord over de naam ‘Noord-Macedonië’ voor Griekenlands noorderbuur. Een perfect staaltje inbedding in de multilaterale orde; het vooruitzicht op EU- en NAVO-lidmaatschap overtroefde nationalistische passie. Singapore en Skopje: twee diplomatieke wereldbeelden, twee doorbraken.

Dat machtsspelers China en Rusland niet aan de regelorde zullen meedoen, weten we. We schrikken er dezer dagen vooral van dat de Amerikaanse president uit de orde stapt. President Donald Tusk van de Europese Raad: „Heel verrassend dat de op regels gebaseerde orde wordt uitgedaagd door zijn voornaamste architect en borger, de VS.” Weliswaar werken ook in Amerika zelf tegenkrachten, maar intussen is de schade enorm en ligt de acute vraag bij Europa.

Die fijne ‘regelorde’ hangt niet in de lucht maar vraagt om een verdediger in last resort, een bodem van macht. Aarzelend vertolken Europese leiders het besef dat we op onszelf zijn aangewezen. Denk aan Macrons notie van ‘Europese soevereiniteit’ : het vermogen te handelen en onze belangen te verdedigen, dus mee te doen in de ruwe machtsorde, en er niet te worden vertrappeld.

Merkel viel de Franse president bij: „Wij Europeanen moeten ons lot in eigen handen nemen.” Ook premier Mark Rutte echo’de deze week in Straatsburg: „Als we onze toekomst zelf willen bepalen, moeten we verenigd zijn.” En de nieuwe Duitse minister van Buitenland, Heiko Maas, ging dezelfde dag in de overdrive: „Zal de Europese vlag de nieuwe banier van de vrije wereld worden, zoals eens de stars and stripes van Amerika waren?”

Dat zijn woorden. Maar hoe zit het met de daden? Wat kunnen we doen? Kracht en eenheid ontleent de EU aan economie en markt. Op Trumps importheffingen meppen we welgemikt terug. In paaien gelooft ook Berlijn niet meer. Maar de afloop is onzeker.

De Amerikanen kunnen zullen onze solidariteit beproeven. Wanneer ze de Duitse auto-industrie met importheffing treffen, is óók Nederland geraakt. Een aanval op één is een aanval op allen. In de onderhandelingen met de Britten leren de 27 andere lidstaten, overigens tot hun eigen verbazing, dat wanneer ze echt willen, niemand hun front uiteen speelt. Op die ervaring kan Europa bouwen.

Chinese concurrentie

Ook groeit het besef dat Europa zijn strategische sectoren tegen Chinese overnames moet beschermen. In de aanblik van de jungle daarbuiten verliezen zelfs mededingingsregels hun onaantastbaarheid; de voorliggende fusie tussen spoorweggiganten Siemens en Alstom krijgt vanwege Chinese concurrentie waarschijnlijk groen licht uit Brussel.

De euro biedt minder houvast in de geopolitieke storm. Trumps sabotage van het nucleair akkoord met Iran legt de centrale positie van de dollar in het internationaal betaalverkeer bloot. Hoewel Parijs, Londen, Berlijn en Brussel de Iran-deal willen behouden, blijkt het lastig om Europese bedrijven die zaken met Iran doen van Amerikaanse sancties te vrijwaren.

Defensie is een ander probleem. Van de twee EU-landen met een serieus leger verlaat één, Groot-Brittannië, de club en vindt de ander, Frankrijk, geen gehoor bij de rest. En Duitsland blijft bij ja zeggen, nee doen. Inzake militaire bescherming zit Europa nog in fase één van Kubler-Ross: ontkenning. Feilloos ziet Trump die zwakke plek. Omineus tweette hij maandag: „Duitsland betaalt 1 procent van zijn bbp aan de NAVO, terwijl wij 4 procent van een veel groter bbp betalen. Wij beschermen Europa, voor duur geld, en dan worden we ook nog eens uitgekleed op handelsgebied. Change is coming.”

Het presidentschap van Trump is geen oorzaak – het is een symptoom. Sinds het einde van de Koude Oorlog en de opkomst van China schuiven Amerikaanse en Europese belangen als tektonische platen uiteen. Dat blijft lang ongemerkt, tot een aardbeving volgt. Trump is voor ons continent zo’n aardbeving.

Mensen willen politieke leiders die de nieuwe situatie aanvaarden, in woord én daad. Daarvoor dienen de leiders uit hun huidige ontkenningsfase en depressie te komen. Regeren is vooruitzien. Manmoedig de universele regelorde overeind houden gaat ons alleen niet lukken. Op straffe van verlies van welvaart, veiligheid en identiteit moeten we ons ook gezamenlijk in de machtsorde invechten. Want change is coming – hoe dan ook..