Foto NWO / Rafaël Philippen

Spinoza- en Stevinpremies naar cel, agressie, virus en veiligheid

Onderzoekspremies

NWO heeft vrijdag niet alleen de bekende Spinozapremies (à 2,5 miljoen) toegekend, maar ook twee nieuwe Stevinpremies, 2,5 miljoen voor meer maatschappelijk gericht onderzoek.

Vier plus twee. Zoveel premies kende het NWO vrijdagmiddag toe aan zes laureaten. Een celbioloog, organisatiepsycholoog, viroloog, microbioloog, nanobioloog en historicus krijgen ieder een premie van 2,5 miljoen euro. Vier onderzoekers ontvangen een Spinozapremie. Het geld mogen ze vrij besteden aan wetenschappelijk onderzoek. Twee laureaten krijgen een Stevinpremie. Deze nieuwe premie wordt dit jaar voor het eerst toegekend en is bedoeld voor onderzoek én kennisbenutting. Een valorisatie-premie dus. De nieuwe Stevinpremie heeft wat het NWO betreft ‘vergelijkbare statuur als de Spinozapremie, maar met meer accent op de maatschappelijke impact van onderzoek.’

Simon Stevin, wie was dat ook alweer? Stevin (1548-1620) was een uit Vlaanderen afkomstige ingenieur en wiskundige, met een voorliefde voor de Nederlandse taal. In een tijd dat Latijn de voertaal van de wetenschap was, bedacht Stevin zelf Nederlandse woorden als omtreck, driehoeck en wisconst – wiskunde, de kennis van alles wat zeker (‘wis’) is. Als ingenieur ontwierp Stevin vestingwerken, watermolens en een zeilwagen die vijftig kilometer per uur kon rijden. Ja, Stevin was een wetenschapper met impact op de maatschappij.

Lucas Brouwers

‘Ik wil in een diersoort in een klap alle gevaarlijke virussen kunnen opsporen’

Foto NWO / Rafaël Philippen

Wie Marion Koopmans (1956), Rotterdam

Waarvoor Virusonderzoek

Prijs Stevinpremie à 2,5 miljoen euro

‘Een deel van het geld ga ik gebruiken om de techniek verder ontwikkelen waarmee we in een diersoort in een klap alle aanwezige virussen kunnen opsporen. Om daarna te analyseren welke van die virussen mogelijk gevaarlijk zijn voor mensen.”

Marion Koopmans, hoofd van het Department of Virosciences van het Erasmus MC, weet dat je een virusziekte het best bestrijdt door vroeg in te grijpen. Veel ziekmakende virussen springen over van dieren naar mensen.

De techniek om in één analyse alle virussen te identificeren – de viroombenadering – is mogelijk nu machines de basevolgorden in miljoenen brokstukken DNA uit één monster kunnen vaststellen. Koopmans: „Als ergens de ecologische omstandigheden veranderen kunnen we in dieren zoeken welke virussen gevaarlijk kunnen zijn.” Een voorbeeld? Dit decennium maakte het MERS-virus voor het eerst, in Arabische landen, mensen ziek. Ze werden, bleek later, besmet door dromedarissen. Koopmans: „Nu weten we dat er sinds die tijd een enorme toename van dromedarissen in Qatar was. En sinds 2011 mochten ze niet meer vrij rondlopen. Ze werden bij elkaar gezet. Dan moet je op virusuitbraken letten. Als we toen een viroomanalyse hadden kunnen doen, hadden we het MERS-virus waarschijnlijk wel gevonden.”

‘Wanneer kiezen mensen bij schaarste voor vechten en agressie en wanneer voor innovatie?’

Foto NWO / Rafaël Philippen

Wie Carsten de Dreu (1966), Leiden

Waarvoor Conflictpsychologie

Prijs Spinozapremie à 2,5 miljoen euro

Carsten de Dreu: „Binnen acht weken heb ik vijf miljoen euro in de pocket gekregen: tweeënhalf miljoen nu van de Spinozapremie en tweeënhalf miljoen van een Europese ERC-grant. Ongelooflijk, ik kan nu alles gaan doen wat ik bedenk! Wat de doorslag heeft gegeven weet ik niet, maar zelf ben ik trots dat ik de afgelopen tien jaar steeds meer interdisciplinair ben gaan werken. Mijn onderzoek naar oxytocine bijvoorbeeld: biologen waren verrast dat dat hormoon verschillend gedrag stuurt tegenover mensen van de eigen en een andere groep. We onderzochten dat in een economische spelsituatie, voor economen was het ook interessant. Wat ik ga doen met al dat geld? De komende vijf jaar krijg ik het heel druk met mijn ERC-project. Daarvoor heb ik een mooi plan gemaakt om te onderzoeken hoe klimaatverandering en economische veranderingen kunnen leiden tot conflicten tussen groepen. Historisch, en we gaan ook in het lab schaarste nabootsen en naar intergroepsconflicten en hormonen kijken. Maar waar ik niet aan toe kwam is de vraag wanneer mensen bij schaarste nou kiezen voor vechten en agressie en wanneer voor innovatie. Met de Spinozapremie ga ik ook dat onderzoeken.”

‘We willen begrijpen hoe de bewegingen in het cytoskelet van de cel gecontroleerd worden’

Foto NWO / Rafaël Philippen

Wie Marileen Dogterom (1967), Delft

Waarvoor Bouwen aan de synthetische cel

Prijs Spinozapremie à 2,5 miljoen euro

Marileen Dogterom is hoogleraar Bionanowetenschap aan de Technische Universiteit Delft en pionier in het onderzoek op het gebied van het zogenoemde cytoskelet: de structuur die cellen hun vorm geeft. „Ik ben niet van plan om het roer radicaal om te gooien”, zegt ze over haar premie. „Dit geld ondersteunt twee grote, recente samenwerkingsprojecten. Met mede-laureaat Anna Akhmanova bestudeer ik al enige tijd de werking van het skelet van cellen. Dat cytoskelet is heel anders dan ons eigen skelet, dat statisch is. Het cytoskelet is een bewegend systeem en we proberen te begrijpen hoe die bewegingen gecontroleerd worden.

„Wij bouwen dat skelet ook na. Uiteindelijk gaan we dat werk samenvoegen met dat van andere groepen in Nederland die andere onderdelen van een cel proberen na te maken. De uiteindelijke ambitie is de constructie van een volledig synthetische cel. Dat is echt een moeilijk en spannend langetermijnproject. het zal ons compleet nieuwe inzichten in de werking van levende cellen opleveren.

„Dit geld komt op een mooi moment. Nu kan ik namelijk meer risicovolle experimenten uitvoeren. Maar ik wil ook een deel investeren in mijn afdeling bij de TU Delft, om nieuwe ideeën en samenwerking te stimuleren.”

‘Ik wil gaan kijken naar Argonaut, een alternatief voor het Crispr-Cas-systeem van bacteriën’

Foto NWO / Rafaël Philippen

Wie John van der Oost (1958), Wageningen

Waarvoor Nieuwe manieren voor DNA-bewerking

Prijs Spinozapremie à 2,5 miljoen euro

Microbioloog John van der Oost van Wageningen Universiteit zit al jaren in het hipste hoekje van de wetenschap, met zijn onderzoek naar Crispr-Cas. Dit is het moleculaire wondergereedschap waarmee heel gericht het DNA van allerlei soorten, inclusief de mens, bewerkt kan worden.

„Deze prijs komt als een verrassing”, zegt Van der Oost aan de telefoon. „Daarom weet ik nog niet precies wat ik met het geld ga doen. Het liefst wil ik het uitsmeren tot aan mijn pensioen, dat was een tip van Ronald Plasterk, tien jaar geleden.

Beluister ook: nrcwetenschappodcast Onbehaarde Apen over Crispr Cas en de onbekende helden van de genrevolutie

„Ik zou het wel willen steken in het onderzoek naar Argonaut, een alternatief voor Crispr-Cas. Het is ook een afweersysteem van bacteriën tegen virussen, dat je eveneens kunt tweaken om DNA te bewerken. Het werkt nog lang niet zo efficiënt als Crispr, maar dat is juist een mooie technische uitdaging. Crispr heeft beperkingen die je met Argonaut misschien kunt omzeilen, waardoor het nog breder inzetbaar wordt.”

Van der Oost is geïnteresseerd in thermofiele bacteriën. „Die vind je in heetwaterbronnen, maar ook hier vlakbij in Ede”, zegt hij. „In een broeiende hoop plantenresten van een composteringsbedrijf ontdekten we onlangs een hittebestendige variant van een Cas-enzym.”

‘Wanneer is terrorismebestrijding effectief en blijft ze ook nog democratisch legitiem?’

Foto NWO / Rafaël Philippen

Wie Beatrice de Graaf (1976), Utrecht

Waarvoor Historisch veiligheidsonderzoek

Prijs Stevinpremie à 2,5 miljoen

„Mijn werk beslaat twee sporen”, zegt Beatrice de Graaf. Ze is hoogleraar History of International Relations & Global Governance en verschijnt ook regelmatig op televisie om krachtig context van aanslagen uiteen te zetten. „Ik kijk allereerst naar de grote historische lijn: de diepe karrensporen die nog altijd onder ons moderne asfalt liggen. Ik onderzoek de grote transformaties en omwentelingen in het denken over veiligheid vanaf Napoleon. Mijn andere spoor is de directe toepassing nu. Ik heb pas een advies geschreven over het uitroepen van de noodtoestand. Heel ingrijpend! En dan moet je weten: hoe ging dat vroeger? En ik kijk naar CT, counterterrorism nu. Dan wil ik weten: hoe gingen we vroeger om met de terugkerende Spanje-strijders, in de jaren dertig? En nog eerder, met de zouaven die gingen strijden voor de paus? Ik wil fundamenteel historisch onderzoek vertalen in maatschappelijke inzichten. En misschien heb ik daarom wel deze prijs gekregen, daar ben ik heel blij mee! Want er zijn ook historici die zeggen: je mag uit het verleden absoluut geen lessen voor het heden halen. Wat ik met het geld ga doen? In ieder geval mini-beurzen creëren voor jonge onderzoekers hier, dat ze drie maanden aan een artikel of onderzoeksvoorstel kunnen werken.”

‘Ik wil zien hoe die microscopisch kleine buisjes en draadjes in de cel werken’

Foto NWO / Rafaël Philippen

Wie Anna Akhmanova (1967), Utrecht

Waarvoor Wat een cel doet met zijn cytoskelet

Prijs Spinozapremie à 2,5 miljoen euro

Anna Akhmanova is hoogleraar celbiologie aan de Universiteit Utrecht: „Een cel heeft, net als ons lichaam, een skelet. Het geraamte van de cel wordt het cytoskelet genoemd: een systeem van microscopisch kleine buisjes en draadjes binnen alle cellen. Het ondersteunt de cel, geeft de cel zijn vorm en bewegingsmogelijkheid en dient ook als een wegennet voor transport van verschillende celonderdelen. Mijn onderzoek richt zich op de vraag hoe dat in zijn werk gaat en hoe de cel dankzij die dynamische veranderingen van alles kan doen.

„Het is fundamenteel onderzoek, maar het kan bijdragen aan nieuwe behandelingen van ziekten. Sommige kankers worden bijvoorbeeld behandeld door de dynamiek van het celskelet te remmen.

„Interdisciplinaire samenwerking loopt als rode draad door mijn carrière. Zo werk ik met Marileen Dogterom, die nu ook een Spinozapremie ontvangt, al jaren intensief samen. Ik begeleid ook met veel plezier studenten en jonge onderzoekers. Ik denk dat het helpt als ze zien dat een vrouw hoogleraar is.

„Waarschijnlijk besteed ik de Spinoziepremie aan nieuwe apparatuur voor het Biology Imaging Center in Utrecht. Dat levert weer mooie interdisciplinaire samenwerkingen op.”