‘Nederland hoeft bij Trump niet de softie te spelen’

Nieuwe wereldorde

Het was de week waarin Trump de G7-top liet mislukken en dictator Kim Jong-un ontmoette. De wereldpolitiek op z’n kop. Hoe moet Nederland reageren? De fractieleiders van de coalitie adviseren Rutte.

Premier Rutte (rechts) en president Trump op een top in Hamburg in 2017. Foto SAUL LOEB/ AFP

Waar hij was, die ochtend van de top tussen Donald Trump en de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un? VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff begint met een grap waarvan je zou denken dat een VVD’er die nu even niet durft te maken: „In Pyongyang.” Maar nee, natuurlijk was hij daar niet. Dijkhoff was in Kopenhagen om met collega-liberalen over migratie te praten. De beelden van de top noemt hij „niet zo’n geruststellend schouwspel”. En hij zegt: „Het is niet mijn hobby om me in iedere president te verdiepen, maar voor Trump heb ik een fascinatie. Wat drijft die man?”

ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers zag „een illustratie van de chaotische wereld waarin we leven”. D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold had het idee dat hij naar een „filmsterren-top” keek. „Ik denk dat veel Amerikanen niet wisten wat er aan de hand was totdat Trump begon over Kim Jong-un als rocket man.” Je voelt, zegt CDA-leider Sybrand Buma, dat de wereld verandert in een tempo „dat je alleen nog maar kan bijhouden met de tong op de tenen”.

Weet Dijkhoff nu hoe het zit met de Amerikaanse president? „Nee, maar de Amerikanen ook niet. Je blijft hopen dat er meer achter zit dan impulsen.” Het is te makkelijk, zegt hij ook, om Trumps optredens „een realityshow” te noemen. „Het is wel een cynische vorm van politiek om alles in het teken te zien van je ego.”

De D66-leider vindt Trump „een botte boer”. „Het Parijs-akkoord, de Iran-deal, de idiotie rond de Russen, de handelsoorlog, Mexico en de muur. Noem mij iets waar Trump nog niet de fragiele wereldorde in het geding heeft gebracht.” Gert-Jan Segers zegt: „Trump is een populist. We moeten met hem omgaan als een ongelukkige uitkomst van de Amerikaanse democratie. Dat heb je soms. Heel sneu voor de Amerikanen. En voor ons natuurlijk.”

Lees ook: ‘Trump is uit op vernietiging van de oude wereldorde’, een interview met Thomas Kleine-Brockhoff, een Duitse Amerika-expert in Berlijn.

Wat nu op het spel staat: de omgang van Europa met de VS. Moet Europa, zoals de Duitse bondskanselier Angela Merkel zegt, minder leunen op de Amerikanen? En zichzelf dus beter gaan verdedigen en sterker maken, zoals premier Mark Rutte wil?

Het kan zomaar gebeuren, zeggen de fractievoorzitters van VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie, dat de Amerikanen nog een keer voor Trump kiezen. „Ze denken daar al snel: never change a horse in midstream”, zegt Dijkhoff. Buma: „Met een Europese bril kun je ontzettend boos op hem worden, maar de Amerikaan die op hem stemde denkt: America first, hij doet wat hij heeft beloofd.” We moeten, vindt Buma, ons niet „blind staren” op Trump. „We moeten met hem leren leven. Zonder alles te accepteren. Nu hij met importheffingen komt, moeten wij daar als Europa zelfbewust op reageren.”

Het is volgens Buma ook niet Amerika dat onze democratie bedreigt. „Dat is Rusland. En China. Dáár komt de echte bedreiging vandaan. Die landen zijn honderd keer gevaarlijker en daar kan Trump ook zomaar een deal mee sluiten. Daar moeten we als Europa op bedacht zijn.”

We overschatten Trump, denkt Segers, als we doen alsof er een „blijvende breuk” is tussen Amerika en Europa. „Onze historische verbondenheid is daar veel te groot voor. In hoe we denken over de rechtsstaat, democratie. Dat zit diep, dat maak je niet zomaar kapot.”

Een beetje slijmen

Over twee weken is premier Rutte op bezoek bij Trump in het Witte Huis. „Als ik daar zat,” zegt Buma, „zou ik zeggen: nou kerel, wat denk je van Europa?” Het is natuurlijk wel „heel apart”, zegt Buma, dat Trump vóór de Brexit is. „Daar heeft Amerika geen belang bij.” We hoeven als Nederland niet „de softie te spelen”, vindt Buma. „We mogen hem aanspreken op de manier waarop hij met internationale handel omgaat, op zijn positie tegenover Rusland. Wij hebben de MH17 en híj flirt voortdurend met Poetin.”

VVD-fractievoorzitter Dijkhoff zou het anders aanpakken. „Je kunt een heel verhaal tegen Trump afsteken, maar ik weet niet of dat werkt. Die man gaat niet het licht zien omdat jij een slimme vraag stelt. Ik denk dat je hem moet prijzen, een beetje slijmen. En dan iets zoeken waardoor hij kan denken dat er voor hem ook iets goeds in jouw verhaal zit.”

Is er wel met Trump te onderhandelen? Dijkhoff: „Ik denk het wel. Hij heeft laatst nog iemand gratie verleend omdat Kim Kardashian (realityster, red.) dat leuk vond. Daar zit ook iets treurigs in. Maar in de diplomatie moet je je afvragen: waar is een land of persoon gevoelig voor?”

Gert-Jan Segers rekent op een serieus gesprek. „Ik hoop dat Rutte voortbouwt op het fundament van verbondenheid en ook de dreigende handelsoorlog aankaart. En hij moet het zeker ook hebben over de aansprakelijkheid voor het uit de lucht schieten van de MH17. Hoe meer machtsblokken zich bij Nederland voegen, hoe beter.”

„Ik zou zeggen,” is de suggestie van Alexander Pechtold voor Rutte, „ik snap dat je veel met binnenlandse politiek bezig bent, maar dat is behoorlijk onrustig voor de rest van de wereld.”

De rest van de wereld, dáár gaan nu de grootste zorgen over van de politieke leiders van VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie. „Rusland probeert onze democratie binnen te treden en te destabiliseren”, zegt Sybrand Buma. „En je hebt de immigratie vanuit noordelijk Afrika. De dreiging van IS uit het Midden-Oosten. Tel daar China bij op met zijn amorele manier van kijken op de wereld. China jast overal doorheen. Als hun ordening wint, wordt onze democratische, op mensenrechten gebaseerde ordening aan de kant gezet.”

„We hebben de veerkracht en het verbindend nationalisme in Rusland volstrekt onderschat”, zegt Pechtold. „Tot een tijdje geleden hadden we in het westen het gevoel: de Sovjet-Unie is uit elkaar geklapt, dat land kan niks.”

We moeten niet zenuwachtig worden, vindt Segers. „Poetin is meedogenloos, in Rusland worden journalisten omgelegd. Maar onze democratische rechtsstaat wankelt echt niet door bepaalde financiële stromen of trollen op internet.” Segers ziet een groot gevaar in een heel andere hoek: Turkije. „Met ideologisch gedreven leiders als Erdogan kun je moeilijk compromissen sluiten. Turkije is wel kleiner dan Rusland. Maar er verdwijnen duizenden mensen achter de tralies, er worden ook zoveel journalisten opgepakt. Schaamteloos.”

Plassen in je broek is even warm

Trump, Poetin, Erdogan – sterke leiders. Sybrand Buma begint over e-mails die hij soms krijgt. „Dan schrijven ze: ‘Poetin, zo’n vent!’ Hij appelleert aan alles wat Europa niet heeft. Kracht, macht, jezelf breed maken. Ergens begrijp ik wel dat mensen daarnaar zoeken in tijden van onzekerheid.” Segers vergelijkt het verlangen naar zulke leiders met plassen in je broek. „Het is eerst warm, maar daarna is het echt heel smerig.” Rutte ruimde vorige week zelf de koffie op die hij had omgegooid. Segers: „Ik zag ook de reacties in Egypte. Daar zeiden ze: bij ons zouden de vazallen van president Sisi hun jas uitdoen om de koffie op te dweilen of het oplikken voor hun leider.”

Dijkhoff: „Het etiket sterke leider is vaak een te groot compliment. Ik vind mensen niet sterk als ze controlfreakerig zijn en autoritair.”

Voor populistische partijen in Europa zijn leiders als Trump en Poetin voorbeelden. Ze komen op, zo zien zij het, voor hun eigen volk. Wat kun je dan, als traditionele partij? Wat moet je als Europa?

„Als de ordening van regels en verdragen verdwijnt, moet je hard power laten zien”, zegt Buma. Door nu de grenzen aan de Middellandse Zee veel strenger te bewaken. „Migratie is voor mensen een existentiëlere zorg dan bijvoorbeeld Rusland. Als je niet in staat bent om je grenzen te beschermen tegen illegale immigratie, zelfs niet in vredestijd, dan denken burgers in Europa: wat hebben we aan deze EU?” Buma vindt dat Europa ook harder moet worden tegen Afrikaanse landen. „We maken geen afspraken met jullie als jullie geen mensen terugnemen. En waarom komen die boten? Omdat mensen uiteindelijk nog steeds een kans hebben in Europa te blijven. Dan heb je het niet over vluchtelingen, maar over Afrika dat in de komende decennia nog een miljard mensen erbij krijgt en geen eten heeft.”

De kolonies deugden niet, zegt VVD-fractievoorzitter Dijkhoff. „Maar dat betekent niet dat je alleen maar moet zeggen: wij hebben hier geld voor u en het zou fantastisch zijn als u een democratie zou worden. Ondertussen komen de Chinezen naar Afrika en die hebben daar veel invloed. Ze komen met een andere benadering. Harder, maar ook gelijkwaardiger. Niet betuttelend en badinerend.”

Volgens Dijkhoff kan Europa het zich niet langer veroorloven om te denken dat we „moreel geweldig” zijn. „We moeten nu ons eigen mannetje staan. Als we onze waarden willen verdedigen en uitdragen moeten we een belangrijke speler zijn. Niet alleen op economisch vlak. Maar dan moeten we eerst nog naar de geopolitieke sportschool.”

Bij de VVD groeit de liefde voor de EU. De fractievoorzitters van CDA en de ChristenUnie zeggen dat ze die altijd al hadden. Buma: „Tegelijk blijft er veel in de EU dat anders moet. Mijn kritiek daarop zal alleen nog maar harder worden. Time is running out.” Segers: „Europa is een wonder van verzoening. Ik heb wel altijd gezegd: als Brussel te veel taken naar zich toehaalt, kan dat leiden tot het uiteenvallen van de EU.”

D66-leider Pechtold ziet een „enorme kans” voor Nederland. „Er was altijd een soort van driehoeksverhouding tussen Parijs, Berlijn en Londen. Die waren het nooit met elkaar eens. Nu de Britten wegvallen, is de positie van runner up vacant. Van oudsher wordt er geluisterd naar Nederland en we hebben een premier met ervaring. Ik zou zeggen: maak daar gebruik van, Mark.”

Als er ooit een moment was waarop de Europese landen zo nauw mogelijk moeten samenwerken, dan is het nu, zegt Pechtold. „Je moet lef hebben als EU. Het kan echt niet meer dat je én een Europese Commissie hebt én een Europees Parlement en dat Europese regeringsleiders 22 keer bij elkaar moeten komen om over een oplossing voor Griekenland te praten.” Hij stelt zelf de vraag. „Betekent dat: autonomie inleveren? Ja. Jááááá.”

    • Petra de Koning
    • Barbara Rijlaarsdam