Peter Rigaud

‘Een politieke unie in Europa is een illusie’

Emil Brix

Volgens de Oostenrijkse diplomaat Emil Brix kan Midden-Europa de kloof tussen de EU en Rusland overbruggen. ‘Het Habsburgse Rijk had dezelfde problemen op zijn bord.’

‘Binnen de Europese Unie groeit er een kloof tussen oost en west. En buiten de EU wordt de kloof met Rusland alsmaar dieper. Als je beide kloven wilt overbruggen, moet je naar Midden-Europa kijken. Deze regio worstelt hier al eeuwenlang mee.”

Emil Brix, voormalig Oostenrijks ambassadeur in Londen en Moskou en nu directeur van een van ’s werelds oudste Diplomatieke Academies, die in Wenen, is ervan overtuigd dat de toekomst van Europa in Midden-Europa wordt bepaald. Niet alleen ligt het centrum van de Europese Unie na de laatste uitbreidingen ergens tussen München en Wenen, maar ook valt de problematiek van de EU steeds meer samen met die van Midden-Europa. Met landgenoot Erhard Busek schreef Brix hier net een boek over: Mitteleuropa Revisited.

Met een zwierige Midden-Europese handkus, die in deze contreien nog volop in gebruik is, begroet Brix zijn bezoek. De Diplomatieke Academie is gevestigd in een statig gebouw in Wenen. De Habsburgse keizerin Maria Theresia stichtte dit opleidingsinstituut in 1753 om haar gezanten die naar de Balkan gingen, of verder, oosterse talen en gebruiken bij te brengen. Nog wordt menig Midden- en Oost-Europees diplomaat en politicus hier opgeleid. Ook worden er seminars en lezingen gehouden over de internationale politiek, met steeds meer accent op Midden-Europa, de Balkan en Oost-Europa. Op de vraag waar Oost-Europa begint en Midden-Europa eindigt, antwoordt Brix: „Dat wisselt. Het hangt van geopolitieke ontwikkelingen af. Tijdens de Koude Oorlog bestond Midden-Europa niet meer. Toen was er alleen nog oost-west, met de muur als grens. Maar na de val van de muur verschoof Oost-Europa steeds verder naar het oosten, waardoor er weer plaats kwam voor het midden. Decennialang manifesteerde dat Midden-Europa zich niet, omdat er weinig problemen waren tussen oost en west. Maar nu er weer een kloof gaapt tussen oost en west, laat het midden steeds meer van zich horen.”

Waarom? Wil Midden-Europa niet kiezen tussen oost en west?

„Precies. Landen als Oostenrijk, Polen, Hongarije en Tsjechië liggen tussen Duitsland en Rusland, oftewel op het breukvlak tussen oost en west. Ze hebben altijd geworsteld met de vraag of ze meer bij de één, of meer bij de ander hoorden. Daarbij kwam dat ze vele meerderheden en minderheden, taalgroepen, en culturele en religieuze identiteiten zo moesten besturen dat die elkaar niet naar de keel vlogen. Het ‘managen’ van die twee kloven, de één extern en de andere intern, is een historische constante in deze regionen. Het Habsburgse Rijk, een enorme meervolkerenstaat met Wenen als hoofdstad, was een manier om beide kloven te overbruggen. Eeuwenlang herbergde zij vele naties min of meer vreedzaam onder één dak.”

Als een soort buffer in het midden?

„Ja, conflictpreventie. In zekere zin probeert de EU hetzelfde te doen. De EU worstelt met dezelfde dilemma’s als de Habsburgers. Alle problemen van toen bestaan nu nog. Intern rommelt het in de Unie. Landen worden assertiever, nationalisme speelt op. Regio’s eisen meer zelfbestuur. Culturele en religieuze meningsverschillen worden venijniger. In veel Europese problemen speelt Midden-Europa een grote rol: de opkomst van het populisme, de vluchtelingencrisis en de roep om grenzen en hekken, en de discussie over integratie, Leitkultur en religie. Het conflict van de Europese Commissie met Polen en Hongarije is zo moeizaam omdat veel van deze elementen er deel van uitmaken. Het zou goed zijn als West-Europeanen zich meer verdiepten in Midden-Europa en zijn geschiedenis. Ze kunnen veel van de Habsburgse episode leren. Het keizerrijk had dezelfde problemen op zijn bord.”

Waarom viel het Habsburgse Rijk in 1918 uiteen?

„Vanwege etnische verschillen. Identity politics. De Habsburgers waren continu bezig met de interne balans, net als de EU. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hielden ze de boel niet meer bijeen. De oorlog was in mijn ogen niet de oorzaak, maar gaf wel de doodklap.”

Waarom vonden de Habsburgers nooit een goede balans?

„Omdat Habsburg, net als de EU, niet in een vacuüm opereerde. De geopolitiek, de houding van omliggende landen, veranderde constant. Dat destabiliseerde het keizerrijk. De keizer moest steeds proberen met aanpassingen en hervormingen de stabiliteit te herstellen. Daarvoor moest hij het akkoord zien te krijgen van zoveel mogelijk groepen. In 1806 verloren de Habsburgers het Heilige Roomse Rijk, na dat verlies werd hun gebied veel kleiner. In dat kleinere gebied namen de Duitsers relatief een grotere plek in. Dat leidde tot spanningen bij anderen, zoals Kroaten, Hongaren, Tsjechen. Dus die werden nerveus en wilden compensatie. Ook het ontstaan van de Dubbelmonarchie met Hongarije verstoorde de balans. Bij elke schok wilden de volkeren meer taalrechten, religieuze vrijheid, land of inspraak. De keizer begon vaak eerst de grootste naties te accommoderen. Daarna kregen de kleintjes ook wat. Zo draaide alles om groepen en hoe ze fair en vredig konden samenleven in één groot multinationaal rijk. Altijd.”

Net als in de EU.

„Precies. Hoe houden we de boel bij elkaar? Hoe zorgen we dat iedereen min of meer tevreden blijft? Hoeveel politieke, religieuze of culturele autonomie kunnen we afzonderlijke delen geven zonder dat de boel implodeert? Je ziet hoe één gebeurtenis, zoals Brexit, de hele Europese orde omwoelt.”

En Trump? Wat doet die met de Europese orde?

„De invloed van Trump en Poetin op de EU is groot. Je kunt die vergelijken met die van de tsaar en de Duitse keizer destijds op de Habsburgse keizer. Maar wat een groot verschil is met nu, is dat de EU weinig zelfvertrouwen heeft. Ze is niet klaar om zichzelf als machtsfactor te zien. We zijn een luchtfietser, zoals Robert Musil eens schreef: We trappen, en de wielen draaien in de lucht – maar we komen niet vooruit.”

Lees meer over de woelige tijden in de wereldpolitiek: Nog ligt het Westen niet in duigen

Je ziet hoe één gebeurtenis, zoals Brexit, de hele Europese orde omwoelt

Kan de Franse president Macron Europa verenigen?

„Ja, maar dan moet hij niet alleen steun zoeken van Merkel. Dan moet hij andere lidstaten aan boord krijgen. De EU gaat niet meer alleen over de as Parijs-Berlijn.”

Sommigen zeggen dat discussies in de EU steeds meer over waarden gaan. Ziet u dat ook?

„Ja, zeker. Maar dat gebeurde vroeger ook. De hamvraag, toen en nu, is uiteindelijk: heeft liberalisme een toekomst? En zo ja, hoever kan ze gaan? Die vraag wordt altijd eerst in Midden-Europa beantwoord. Zo was het Habsburgse Rijk op het laatst één groot liberaal experiment. Voor 1914 was er een fase van heftige globalisering. Maar het systeem kon dat niet aan: het kwam te veel van boven. Het was te decadent. Het werd in de provincies niet gesteund. Dit is een les voor de EU. Dat een politieke unie kan werken in Europa, is een illusie. Habsburg toont: het kan niet. Zij probeerde het, en twee wereldoorlogen waren het gevolg.”

Overdrijft u nu niet een beetje?

„Nee. De les is: nationale politieke leiders moeten het kunnen bijbenen. Grote theorieën werken niet. Daar krijg je nooit iedereen achter. Het enige dat werkt in een veelvolkerenstaat of een complex federatief systeem als de EU, is muddling through. Kleine stapjes. Voorzichtig manoeuvreren. Grote stappen als de euro of Schengen hebben de EU in veel landen sympathie gekost.”

Regeringsleiders hebben deze stappen toch zelf gezet?

„Zeker. Maar ze hebben hun eigen landgenoten niet meegekregen. Of niet genoeg.”

Velen hebben niet geprobeerd landgenoten mee te krijgen.

„Dat klopt, maar dat wisten we van tevoren.”

Waarom wordt de EU nooit één liberale samenleving?

„Omdat niet alle delen er klaar voor zijn. De idealen van de Franse revolutie, vrijheid, gelijkheid en broederschap, hebben deze regio nauwelijks bereikt. In heel Midden-Europa staat welgeteld één standbeeld van Napoleon: in Ljubljana. Napoleon had de Slovenen vrijheid beloofd, maar hij heeft het ze nooit bezorgd. Wat in dit deel van Europa telt, zijn tradities. Vanuit die tradities probeer je met elkaar samen te leven, zo goed en kwaad als het gaat. Nu kun je zeggen: hier spreekt het conservatieve Midden-Europa. Maar pas op: ook in West-Europa verliest de Franse Revolutie her en der zijn glans. West-Europeanen zijn vrij en ze zijn misschien ook wel broeders, maar de ‘gelijkheid’ begint de laatste jaren te haperen.”

U klinkt weinig hoopvol over de EU. Eindigt ze zoals het Habsburgse Rijk?

„Nee, ik denk niet dat de EU ook uiteenvalt. Wat Habsburg parten speelde, is dat het centrum in Wenen de rest een politiek oplegde. Dat korset was te strak. In de EU is het een stuk minder strak. Brussel slaagt er niet in een sterke centralistische politiek te bedrijven die aanvaardbaar is voor alle regio’s, steden, landen en religieuze groepen. Wat cruciaal is voor de EU, is in mijn ogen dat het geen Duitse EU wordt. De Duitse dominantie én de afkeer ervan zijn altijd belangrijke thema’s geweest in Europa. Dit is altijd een van dé problemen in Midden-Europa geweest. In het Habsburgse Rijk vonden veel burgers dat Duitstaligen meer rechten hadden dan zij, dat Duitstaligen het staatsapparaat domineerden. Sprekers van Slavische talen voelden zich tweederangs burgers. Dat gevoel hebben Midden-Europeanen snel: dat iedereen hen een hak zet, hen benadeelt. Hier heerst een sterke slachtoffercultuur.”

Hebben Midden-Europeanen lange tenen?

„Slachtoffermythes hier zijn taai. Dat maakt de minderhedenproblematiek zo moeizaam. Het Habsburgse Rijk is al honderd jaar ter ziele, maar Hongaren zeggen nog altijd: ‘Oostenrijk wil ons overheersen’. Oostenrijkers zijn juist grootgebracht met het idee dat de Hongaren altijd hun zin kregen in de Dubbelmonarchie. Die reflexen verdwijnen niet. Als de EU voormalige Oostbloklanden bekritiseert, zitten die meteen bovenin de gordijnen: het doet hen denken aan de communistische tijd, aan oekazes uit Moskou. Alsof Brussel Moskou is. Dit is iets waarover we ons in de EU zorgen moeten maken.”

Polen en Hongarije gebruiken dit argument ook.

„Ja, en uiteindelijk zit je dan met politieke problemen waar je niet meer uitkomt. Het is interessant om te zien hoe de EU daarmee omgaat: ze juridiseert die problemen. De Habsburgers deden exact hetzelfde. Als de rechten van taalgroepen in het geding waren, of als andere politiek gevoelige issues opspeelden, schakelden de Habsburgers de rechter in. Er zaten drie hooggerechtshoven in Wenen, die zich over zaken bogen waar geen politieke oplossing voor was. In de EU stapte de Commissie naar de rechter toen Visegradlanden weigerden vluchtelingenquota te accepteren. Of het wat oplost, weet ik niet. Maar je wint tijd. Dat is belangrijk.”

Welke rol speelt Rusland in de terugkeer van Mitteleuropa?

„Rusland is een buurland van de EU. Die twee kijken totaal anders tegen de buitenlandpolitiek aan. In Moskou benadert men dit vanuit historisch perspectief. Dat begint bij de Mongoolse invasie en loopt via het Weense congres na de val van Napoleon, waarbij de grootmachten in Europa het continent in invloedssferen verdeelden, en vervolgens via de nazi-invasie en de Amerikaanse NAVO-dreiging tijdens de Koude Oorlog naar het heden. Het verleden bepaalt het Russische Europabeleid anno 2018. Brussel kijkt naar targets en concrete projecten om het conflict met Rusland vlot te trekken. Daar is weinig historisch aan. Misschien is dit goed. Maar veel Midden-Europeanen willen of kunnen niet kiezen tussen die twee. Bij een clash zitten wij er midden tussen. Wij begrijpen de Russen wel. Wij denken ook een beetje zo.”

Oostenrijk wijst geen Russische diplomaten uit – zoals andere landen wel deden na de aanslag op de voormalige Russische dubbelspion Sergej Skripal en zijn dochter in Groot-Brittannië – en wil een ‘brug’ zijn tussen oost en west. Komt dit doordat regeringspartij FPÖ banden heeft met de partij van Poetin?

„Nee, het gaat veel dieper. Oostenrijk heeft altijd een speciale relatie met Rusland gehad. Altijd als er een conflict met Moskou dreigt, zoeken Oostenrijkers het diplomatieke compromis. Anders, vrezen wij, wordt het oorlog. De Diplomatieke Academie in Wenen is niet voor niets een van de oudste ter wereld. Het is evenmin toeval dat de Europese grootmachten, waaronder Rusland, het Weense Congres in 1814-1815 over vrede op het continent uitgerekend in Wenen hielden.”

Uw land is al sinds de Tweede Wereldoorlog neutraal.

„Ja. Dat past ons als een handschoen.”

    • Caroline de Gruyter