Een ingenieursbureau dat niet moeilijk doet over steekpenningen

Tebodin

Het Nederlandse ingenieursbureau Tebodin betaalde jaren achtereen in meerdere landen ambtenaren via derden, om opdrachten, vergunningen, licenties en certificaten te regelen voor klanten, zo blijkt uit vertrouwelijke documenten. „It is a dirty job we hate”, klaagt een medewerker.

XF&M

In het Indiase Chennai, een miljoenenstad in het hart van de chemische en auto-industrie, ontstaat in 2011 een probleem. Een Australische klant wil een fabriek bouwen en heeft binnen een week een vergunning nodig. Die moet Tebodin leveren, een Nederlands ingenieursbureau dat ook helpt de fabriek te ontwerpen.

Normaal gesproken is het verkrijgen van officiële papieren in een ver land voor de Nederlanders geen probleem. Ze doen niet anders. Alleen, de vaste tussenpersoon lukt het nu even niet. Kan iemand anders het regelen?

We hebben al iemand op het oog, schrijft een werknemer aan zijn Nederlandse baas: „Een invloedrijk persoon met wat contacten met ministers.” Alleen: het moet „in contanten”.

Zijn Nederlandse baas is Jack Overkamp, directeur Midden-Oosten en India van Tebodin, op het regiokantoor in Abu Dhabi.

Hij doet niet moeilijk over de betaling: „How much do we talk about?

Hij regelt dat het geld vanuit zijn kantoor kan worden overgemaakt aan collega’s in India – die mogen het verder afhandelen.

Twee jaar later maakt Overkamp promotie. Hij wordt bestuursvoorzitter van Tebodin (35 kantoren in 17 landen), op het hoofdkantoor in Den Haag. Collega’s in India zullen later verklaren dat het geld bedoeld was voor steekpenningen, aan Indiase hoogwaardigheidsbekleders.

‘A dirty job’

Nog eentje, uit India, 2014: het betalen van ambtenaren voor vergunningen is „a dirty job we hate”, klaagt een manager van Tebodin tegen een Japanse klant. „Met name in Chennai zijn de zogenoemde fees heel, heel hoog”.

Uit honderden pagina’s vertrouwelijke e-mails, verklaringen, facturen, betalingsoverzichten en rapporten over Tebodin blijkt dat het ingenieursbureau jaren achtereen in meerdere landen ambtenaren via derden betaalde om opdrachten binnen te halen en om vergunningen, licenties en certificaten bij de overheid te regelen – voor klanten. Het gaat onder meer over China, India, Vietnam, Thailand, Oman en Abu Dhabi. De kantoren in Rusland, Oekraïne, Tsjechië en Roemenië worden onderzocht. Het Duitse weekblad Der Spiegel verkreeg de documenten en deelde ze met NRC.

Klokkenluiders

Als BAM het Nederlandse ingenieursbureau in 2012 verkoopt aan het Duitse Bilfinger, verandert de nieuwe eigenaar niet zo veel. Het heeft zelf nog even de handen vol aan problemen, corruptie in Nigeria bijvoorbeeld. Het schikt hiervoor in 2013 voor een bedrag van 32 miljoen dollar met het Amerikaanse ministerie van Justitie, dat in tegenstelling tot het Nederlandse ministerie met internationale opsporing naar corruptie is belast.

Vandaar dat de Amerikanen het bedrijf – en daarmee dus ook de Nederlandse dochter – in de gaten blijven houden. Al tijdens de eerste controle komen verdachte betalingen aan het licht, bij Tebodin in China.

Onderdeel van de schikking is dat Bilfinger de controles aanscherpt, bijvoorbeeld door een nieuw hoofd interne onderzoeken aan te stellen, een jonge vrouw.

Enthousiast gaat ze aan de slag. Ze huurt forensische onderzoekers in, laat het Britse onderzoeksbureau Orbis van voormalig MI6-medewerker Christopher Steele corruptie in Oman onderzoeken en aarzelt niet om zelf naar India te vliegen om klokkenluiders te spreken.

Van de circa tachtig lopende onderzoeken, bestempelt ze enkele naar de Nederlandse dochter al gauw als ‘topprioriteit’.

Hadj

Niet iedereen kent Tebodin misschien van naam, maar het bestaat al sinds vlak na de Tweede Wereldoorlog, had in 2016 een omzet van 182 miljoen euro en heeft belangrijke multinationals als klant. Begin dit jaar ging het formeel ‘Bilfinger Tebodin’ heten. Vanuit het Nederlandse hoofdkantoor worden via de internationale, lokale kantoren personeel en diensten geleverd aan grote bouwers, chemische en oliebedrijven over de hele wereld.

Het is in deze corruptiegevoelige sectoren in corruptiegevoelige landen dat Tebodin de verleiding om ambtenaren te betalen niet weet te weerstaan.

In Oman bijvoorbeeld is op een dag de directeur van Tebodin verdwenen. Als onderzoekers naar hem vragen, weet niemand waar hij is. Hij is een religieuze man, vertelt een collega. Hij ging op hadj en kwam nooit meer terug, zegt een ander. Maar dat is niet zo. Na een tijdje blijkt dat hij is veroordeeld voor corruptie en zijn celstraf van een jaar uitzit.

De problemen in Oman worden nog groter. Eind 2016 wordt ook de belangrijkste man van het bedrijf waarmee Tebodin in een joint venture zit voor een groot oliecontract, veroordeeld. Ook corruptie. Ook hij was kwijt en zit vast.

Libanese zakenman

In Vietnam heeft drankgigant Coca-Cola hulp nodig bij de renovatie van een fabriek in Ho Chi Minh-stad. Tebodin belooft voor de benodigde papieren te zorgen. Het betaalt een advocatenkantoor om die te helpen regelen. In een intern rapport staat dat e-mails „bevestigen” dat door Tebodin in Vietnam „steekpenningen betaald zijn via een advocatenkantoor” en een Nederlandse directeur er mogelijk van op de hoogte was.

En Jack Overkamp? Die keurt voor hij bestuursvoorzitter wordt niet alleen een omstreden betaling in India goed. Vanuit zijn regiokantoor in Abu Dhabi geeft hij een medewerkster opdracht om omgerekend rond de 170.000 euro aan „agent fees” te betalen aan een Libanese zakenman die eerder voor het nationale oliebedrijf van Abu Dhabi werkte.

In ruil daarvoor zal de zakenman bij zijn voormalig werkgever opdrachten binnenhalen voor Tebodin. Een opvallend hoog percentage van de waarde van het contract gaat naar hem. Het kan een aanwijzing zijn dat een deel bestemd is voor degenen die over de opdracht beslissen. De advocaat van Bilfinger in New York, van het prestigieuze kantoor Shearman & Sterling, bestempelt de betaling als „mogelijk verdacht”.

Wat niet helpt is dat de medewerkster die het geld laat overmaken, de e-mail van Overkamp aan haar collega’s doorstuurt en begeleidt met een waarschuwing: „Let alsjeblieft op dat deze e-mail niet mag worden verspreid of verzonden aan iemand anders.”

Koningscobra-gif

Het nieuwe hoofd interne onderzoeken bij Bilfinger heet Marie-Alix von Meiningen. Ze haalt de ene na de andere omstreden betaling boven. Je zou denken dat haar bazen blij met haar zijn. Maar hoe meer ze ontdekt, hoe meer tegenstand ze ondervindt. Ze wordt dan zelf beschuldigd van liegen en vriendjespolitiek.

Een bizarre twist vindt plaats als ze volgens een verslag, tijdens een bezoek aan het kantoor in Abu Dhabi een slok thee neemt en haar ledematen bij terugkomst in het hotel uitvallen. Ze spuugt bloed, krijgt geen lucht en is drie dagen af en aan buiten bewustzijn. Ze redt het, terug naar Duitsland. Haar nieren zijn beschadigd. Europese medisch specialisten vermoeden het koningscobra-gif.

En nu? Bilfinger heeft de vestigingen in onder meer India, Vietnam en China verkocht. Shearman & Sterling acht het bewezen dat „derden” werden ingeschakeld door Tebodin, dat die derden „steekpenningen” betaalden aan ambtenaren en medewerkers van Tebodin ervan wisten.

Het Amerikaanse ministerie van Justitie onderzoekt dit alles. Een woordvoerder van het Openbaar Ministerie wil niet zeggen of corruptie door Tebodin ook in Nederland wordt onderzocht.

Onderzoekster Von Meiningen moest weg, ze vecht haar ontslag aan.

En Jack Overkamp? Hij werkt inmiddels in Qatar, als directeur bij een ander Nederlands internationaal opererend ingenieursbureau.

Tips? onderzoek@nrc.nl
    • Esther Rosenberg