De schone lei van het Stedelijk Museum

Bestuur Stedelijk Museum

Beatrix Ruf meent dat ze volledig is vrijgepleit. Zou zij kunnen terugkeren?

Kan Beatrix Ruf terugkeren als artistiek directeur van het Stedelijk Museum Amsterdam? Met de petitie ‘Roep Ruf Terug’ drong een deel van de kunstwereld in februari al aan op een terugkeer. Een aantal particuliere sponsors van het museum voerde de druk in mei op, door per brief te laten weten dat zij toekomstige giften laten afhangen van de terugkeer van Ruf.

Dinsdag publiceerde de gemeente Amsterdam een in haar opdracht verricht onderzoek over Ruf en het Stedelijk. De onderzoekers sommen allerlei fouten van de directeur op, maar roemen haar volledige toewijding aan het museum. Aan haar integriteit twijfelen ze niet. Voor Ruf aanleiding om tegen The New York Times te zeggen dat de onderzoekers haar „volledig hebben vrijgepleit”.

Op sociale media klonk de roep om Rufs terugkeer daarna sterker. En de raad van toezicht van het museum verklaarde woensdag in een persbericht zich te gaan beraden op de conclusie van de onderzoekers dat het vertrek van Ruf „een vermijdbaar noodlottig ongeval” is geweest.

Lees ook: Hard oordeel over bestuur Stedelijk Museum Amsterdam

Als de raad van toezicht en de gemeente een terugkeer van Ruf zouden willen overwegen, staan ze voor een aantal dilemma’s. In een maandag uitgebracht advies stelde de Amsterdamse Kunstraad dat het directeurschap van het Stedelijk „in principe onverenigbaar is met inkomsten uit nevenfuncties”. Ook beval de Kunstraad aan om het Stedelijk niet meer langs de meetlat van musea als Tate en het MoMA te leggen. En Ruf zal zich veel bewuster moeten worden van het glazen huis dat een vooral met publiek geld gefinancierde instelling als het Stedelijk is.

Lees ook wat de ombudsman schrijft over de kwestie: Zat directeur Ruf van het Stedelijk toch goed en NRC goed fout?

Nauwe band

Wat is de crux in het conflict rond Beatrix Ruf? Uit het 127 pagina’s dikke onderzoeksrapport blijkt dat haar vertrek vooral draait om haar nauwe band met Michael Ringier, een Zwitserse zakenman.

In mei 2016, toen Ruf anderhalf jaar artistiek directeur van het Stedelijk Museum Amsterdam was, stuurde ze een factuur naar Ringier. Die factuur had betrekking op een prestatiebonus van 1 miljoen Zwitserse frank die Ringier haar had toegezegd; de kunstwerken die hij op aanraden van Ruf had gekocht waren tientallen, zo niet honderden miljoenen meer waard geworden. Over haar bonus en haar bv informeerde Ruf het museum niet. Evenmin meldde Ruf dat ze in 2016 bestuurder was bij J.R.P. Ringier Kunstverlag, een onbezoldigde functie.

Als Stedelijk-directeur knoopte Ruf zakelijke banden met Ringier aan. Het museum leende kunstwerken van hem, hij was sponsor geworden en gaf een catalogus uit.

Er valt veel te verbeteren bij het Stedelijk, blijkt uit het advies dat de Amsterdamse Kunstraad uitbracht na het vertrek van Beatrix Ruf. ‘Stedelijk moet verbinding met Amsterdam herstellen’

De onderzoekers van het gemeente-rapport, emeritus-hoogleraar bank- en effectenrecht S.E. Eisma en oud-rechter J.A.J. Peeters, buigen zich uitgebreid over de banden tussen Ruf, Ringier en het Stedelijk. Met de prestatiebonus op zich was niks mis, stellen zij. Die was immers bedoeld voor vroegere werkzaamheden. Maar het verzwijgen van de bonus voor de raad van toezicht, was een grote fout. Daardoor, stellen de onderzoekers, overtrad Ruf de regels van de Governance Code Cultuur, de museumstatuten en het directiereglement, „maar ook en vooral de ongeschreven regels van goed bestuur”. Verwijtbaar gedrag, maar niet ernstig verwijtbaar, aldus de onderzoekers.

Eisma en Peeters lijken vooral onderzocht te hebben of de raad van toezicht juridische gronden had om Ruf eventueel te ontslaan (wat overigens niet is gebeurd; ze nam ontslag). Die benadering wijkt af van hoe de code cultural governance doorgaans wordt geïnterpreteerd:de nadruk ligt niet alleen op wat juridisch geoorloofd is, maar vooral op ethisch verantwoord gedrag. Daarbij weegt zwaar dat bestuurders zelfs de schijn van belangenverstrengeling moeten zien te vermijden en transparant moeten zijn als die schijn gewekt wordt. Voor Eisma en Peeters lijkt dat minder gewicht te hebben.

Betaalde nevenactiviteiten

Uit het onderzoeksrapport blijkt dat de bonus van Ringier niet Rufs enige vorm van inkomsten voor haar bv was. Van Alexander Ribbink, de toenmalig voorzitter van de raad van toezicht, mocht ze betaalde nevenactiviteiten continueren die ze had voordat ze bij het Stedelijk ging werken. De inkomsten, jaarlijks gemiddeld bijna een ton, waren voor haarzelf. Ook met sommige van die opdrachtgevers knoopte Ruf in het Stedelijk soms zakelijke banden aan die niet werden verantwoord.

Gebruikelijk in Nederland is dat directeuren inkomsten uit nevenactiviteiten in de museumkas storten. Ann Goldstein, Rufs voorganger, kreeg van Ribbink nog een brief dat zij zulke inkomsten moest afdragen. De ondernemingsraad van het museum adviseerde Ribbink om Ruf ook zo’n brief te sturen. Maar dat liet hij om onopgehelderde redenen na, blijkt uit het rapport.

Tijdbalk: Hoe het Stedelijk Museum van affaire naar affaire struikelde

Drie leden van de raad van toezicht erkenden na de publicatie van het rapport dat zij tekort waren geschoten in hun controlerende taak. Daarvoor namen ze direct de verantwoordelijkheid. De vier overgebleven leden van de raad voelden die plicht kennelijk niet. Het lijkt erop, gezien hun woensdag verspreide persbericht, dat zij willen nadenken over Rufs terugkeer.

Of dat reëel is, valt te bezien. Het personeel van het Stedelijk mengde zich vrijdag in de discussie. De ondernemingsraad vertelde vrijdag op een personeelsbijeenkomst dat ze een brief aan de raad van toezicht had gestuurd met de eis dat ook de vier overgebleven leden opstappen. Pas dan zou het museum een turbulente periode met gebrekkig leiderschap kunnen afsluiten en met een schone lei beginnen. De ondernemingsraad zou zich ook enthousiast hebben uitgelaten over interim-directeur Jan Willem Sieburgh en zijn maatregelen om de organisatie van het museum te verbeteren.

Of de raad van toezicht gehoor geeft aan de oproep was vrijdagmiddag nog onduidelijk. Als de raad van toezicht aanblijft en een discussie begint over de terugkeer van Ruf, maakt dat de positie van Sieburgh lastig. Stapt de raad op, dan lijkt een terugkeer van Ruf uitgesloten.

    • Daan van Lent
    • Arjen Ribbens