De laatste dagen van Ruf

Stedelijk Museum

Het vertrek van Beatrix Ruf was een „vermijdbaar noodlottig ongeval”, concludeerde een onderzoek deze week. Over haar laatste zeven dagen als directeur van het Stedelijk Museum.

Beatrix Ruf in het Stedelijk. Foto Roger Cremers

Dinsdag 10 oktober 2017

Een mailtje met tien vragen van NRC zorgt voor consternatie bij de bestuurders van het Stedelijk Museum Amsterdam. Een check in de databank van de Kamer van Koophandel heeft een persoonlijke onderneming van artistiek directeur Beatrix Ruf aan het licht gebracht: currentmatters, een besloten vennootschap waarvan een dochter in Zwitserland is ingeschreven, daar als een kunstadviesbedrijf. In 2015, het eerste jaar dat Ruf in het Stedelijk werkte, maakte de bv een winst van 437.306 euro.

‘Is de raad van toezicht van het Stedelijk Museum op de hoogte van uw currentmatters bv?’, luidt een van de vragen.

Oud-voorzitter van de raad van toezicht Alexander Ribbink, die Ruf in 2014 aannam, zoekt de directeur op om haar te helpen met het beantwoorden van de vragen. Ribbink mailt laat op die avond nog met Ferdinand Grapperhaus, de net aangetreden nieuwe voorzitter van de raad. Ruf is „shell shocked” over de vragen, schrijft Ribbink. Als het nodig is, laat hij Grapperhaus weten, wil hij in deze kwestie wel „the fall guy” zijn, de zondebok.

Beatrix Ruf meent dat ze volledig is vrijgepleit. Zou zij kunnen terugkeren? De schone lei van het Stedelijk Museum

Ruf en het Stedelijk zijn in de voorafgaande weken een paar keer in opspraak geraakt. Een Zwitserse kennis van Ruf had het museum een Mondriaan geleend die vals bleek te zijn en voor een grote schenking van een andere kennis van Ruf, de Duitse verzamelaar Thomas Borgmann, bleek het museum stiekem 1,5 miljoen euro te hebben betaald.

Omdat de financiële resultaten en de bezoekersaantallen van het museum tegenvallen, zetten de onverwachte vragen druk op de nieuwe voorzitter van de raad van toezicht – wat is er nu weer aan de hand?

Woensdag 11 oktober

Ruf mailt Grapperhaus uitleg over haar bv. De winst van ruim 4 ton is te danken aan de eerste van twee betalingen van Michael Ringier, een Zwitserse uitgever die ze in de twee decennia voor haar komst naar Amsterdam adviseerde over zijn kunstverzameling. De betalingen hebben niets te maken met haar rol in het Stedelijk, schrijft Ruf.

Een van de tien vragen van NRC ging juist over Ringier. Al voor indiensttreding bij het Stedelijk was er veel gedoe over Rufs zakelijke banden met de Zwitserse verzamelaar. In krantenadvertenties wees de Nederlandse kunstverzamelaar Christiaan Braun op de risico’s van belangenverstrengeling. En de ondernemingsraad van het Stedelijk had bij toenmalig voorzitter Ribbink aangedrongen op beëindiging van juist die nevenactiviteit van Ruf, een advies dat de voorzitter in de wind sloeg.

Lees ook: Hard oordeel over bestuur Stedelijk Museum Amsterdam

Pas begin 2016, toen ze al ruim een jaar directeur van het Stedelijk was, meldde Ruf aan Ribbink dat ze niet meer voor Ringier werkte.

De vraag van NRC hoe het kan dat Ruf blijkens stukken bij de Zwitserse Kamer van Koophandel in 2016 nog optrad als bestuurder van Ringier Kunstverlag, komt voor de raad van toezicht dus als een verrassing. Die functie had Ruf niet opgegeven bij haar nevenactiviteiten.

In haar mail aan Grapperhaus zegt Ruf dat ze dat „echt vergeten” was.

Donderdag 12 oktober

Grapperhaus stuurt NRC een verklaring. Ruf en het Stedelijk willen de tien vragen over de bv en mogelijke belangenverstrengeling niet beantwoorden. De raad van toezicht gaat de afspraken over Rufs nevenactiviteiten en de wijze waarop die zijn nageleefd „de komende weken zorgvuldig evalueren”.

Lees ook de Ombudsman over de berichtgeving over Beatrix Ruf: Zat directeur Ruf van het Stedelijk toch goed en NRC goed fout?

NRC publiceert ’s avonds het bericht: ‘Stedelijk onderzoekt nevenactiviteiten directeur Beatrix Ruf’.

Vrijdag 13 oktober

Een reguliere vergadering van de raad van toezicht van het museum, de eerste onder leiding van Grapperhaus. In het besloten gedeelte, zonder Ruf, wordt uitvoerig gesproken over haar betaalde nevenactiviteiten en haar bv.

Omdat Ruf de raad onvolledig heeft geïnformeerd, besluiten de toezichthouders tot een onderzoek. Grapperhaus en vicevoorzitter van de raad van toezicht Madeleine de Cock Buning zullen proberen antwoord te vinden op vragen als „hoe verdient de directeur haar geld in de currentmatters bv?” Zakenman Rob Defares, een van de twee miljardairs in de raad, dringt aan op een „second legal opinion”.

Zaterdag 14 oktober

Ruf zegt tegen Grapperhaus dat zij zich niet in staat voelt om naar de begrafenisdienst van burgemeester Van der Laan te gaan. Grapperhaus besluit om dan nu meteen, een week eerder dan gepland, met het onderzoek naar haar nevenactiviteiten te beginnen. Om twee uur ’s middags komen Ruf en De Cock Buning naar het Amsterdamse kantoor van Grapperhaus.

Tijdbalk: Hoe het Stedelijk Museum van affaire naar affaire struikelde

In een twee uur durend onderhoud vertelt Ruf dat „de betalingen van Ringier”, zoals ze die eerder had genoemd, een prestatiebonus betreffen van in totaal 1 miljoen Zwitserse frank (865.000 euro). In de komende jaarrekening van currentmatters over 2016 zal het tweede deel van die bonus voor een resultaat van ruim zeven ton zorgen.

Grapperhaus en De Cock Buning schrikken enorm. Waarom wisten zij daar niets van?

Zondag 15 oktober

Grapperhaus komt tot de conclusie dat extern onderzoek nodig is. Samen met De Cock Buning heeft hij geprobeerd in documenten terug te vinden welke afspraken Ruf met zijn voorganger Ribbink heeft gemaakt. Nergens in jaarverslagen of stukken van de raad van toezicht hebben ze ook maar iets kunnen vinden over de bonus van 1 miljoen Zwitserse frank. Van Ruf en Ribbink krijgen ze tegenstrijdige verklaringen. En uit niets blijkt dat andere leden van de raad van toezicht wisten dat Ruf geld had ontvangen van Ringier – die bovendien een relatie van het Stedelijk is als sponsor, bruikleengever en uitgever van catalogi.

Advocaat Jaap van Slooten van Stibbe brengt ’s middags het juridische advies uit waar toezichthouder Rob Defares om had gevraagd. Gebaseerd op het conceptrapport van Grapperhaus en De Cock Buning noemt Van Slooten drie gronden waarop Ruf kan worden ontslagen.

Ook de communicatieadviseur die De Cock Buning heeft ingehuurd, stuurt een eerste advies. Ongevraagd bevat dat ontslagscenario’s, met bijbehorende persverklaringen. Hij waarschuwt voor de posities van De Cock Buning, die voorzitter is van het Commissariaat voor de Media, en van Grapperhaus, die kandidaat-minister is voor het kabinet Rutte III. De adviseur pleit voor snel ingrijpen: „Een loopbaan in de politiek moet niet met een ‘vlekje’ beginnen.” Later verklaren Grapperhaus en De Cock Buning dat dit advies voor hen geen rol heeft gespeeld.

Er valt veel te verbeteren bij het Stedelijk, blijkt uit het advies dat de Amsterdamse Kunstraad uitbracht na het vertrek van Beatrix Ruf. ‘Stedelijk moet verbinding met Amsterdam herstellen’

Om 22.24 uur stuurt Grapperhaus de leden van de raad van toezicht een conceptrapport. Een half uur later stuurt hij ze nog een mail waarin hij schrijft dat wethouder Ollongren in een telefoongesprek heeft gezegd „dat de raad zich goed moet realiseren dat de gemeentesubsidie onder meer als voorwaarde kent het naleven van de governance code cultuur”. Die vereist onder meer dat het museum transparant is over nevenactiviteiten van de directeur.

Maandag 16 oktober

Grapperhaus en De Cock Buning zitten al om 08.30 uur met Ruf aan tafel. Ze vertellen haar dat ze een extern onderzoek noodzakelijk achten en adviseren haar een eigen advocaat en communicatieadviseur in de arm te nemen, omdat haar belangen en die van het museum uiteen beginnen te lopen. Grapperhaus vertelt Ruf ook dat hij de avond daarvoor van Ribbink heeft begrepen, dat die zich niet kan herinneren dat hij ooit door haar is ingelicht over currentmatters bv en de betaling van 1 miljoen frank.

Grapperhaus laat zes scenario’s de revue passeren, waarvan Ruf achteraf tegen de onderzoekers zegt dat het enige scenario waarin de raad van toezicht vertrouwen in haar blijft houden ‘niet-realistisch’ wordt genoemd. Ruf voelt zich door de nieuwe voorzitter onder druk gezet om af te treden, ook omdat hij gezegd zou hebben dat de gemeente dreigde de subsidie voor het museum in te trekken. Grapperhaus en De Cock Buning ontkennen later dat dit zo gezegd is.

Ruf schakelt een advocaat in. Grapperhaus zegt later dat hij haar drie namen heeft gesuggereerd. Ruf heeft tegen de onderzoekers verklaard dat hij maar één naam heeft genoemd (Hermine Voûte, arbeidsrechtadvocaat bij Loyens & Loeff). Als Ruf belt, blijkt Voûte al op de hoogte te zijn. Volgens Ruf heeft Voûte haar nooit het concept-onderzoeksrapport laten lezen, afgezien van de eerste pagina. Ruf heeft daardoor nooit onjuistheden in het onderzoek kunnen aanwijzen.

Lees ook wat de ombudsman schrijft over de kwestie: Zat directeur Ruf van het Stedelijk toch goed en NRC goed fout?

Om 16 uur belt Voûte met Grapperhaus. Ruf is bereid ontslag te nemen. Een van de voorwaarden die ze stelt: een eventueel onafhankelijk onderzoek zou niet moeten gaan over haar functioneren als directeur.

Tussen 17 en 17.30 uur brengen Grapperhaus en De Cock Buning in een conference call cultuurwethouder Kajsa Ollongren op de hoogte van het op handen zijnde vertrek van Ruf. Grapperhaus zegt later dat hij alleen maar gezegd kan hebben dat Ruf overwoog om op te stappen, omdat hij om 18.48 uur pas van Ruf zelf hoorde dat ze ontslag nam.

’s Avonds is er een ingelaste extra vergadering van de raad van toezicht. Bij aanvang vertelt Grapperhaus dat Ruf ontslag heeft genomen. De raad stemt daarmee in, maar besluit toch tot een extern onderzoek naar de gang van zaken, een onderzoek waarvan de gemeente Amsterdam later de opdrachtgever wordt.

Bij de rondvraag stelt toezichthouder Joyce Sylvester, voormalig PvdA-senator, nog voor dat Ruf en de raad het boetekleed aantrekken, dan zou iedereen kunnen aanblijven. Cees de Bruin, een Rotterdamse zakenman, zegt dat Ruf een goede directeur is geweest, maar in de Nederlandse cultuur niet te handhaven was.

Dinsdag 17 oktober

Het Financieele Dagblad meldt om 10.22 uur dat Ruf door de raad van toezicht is ontslagen. Binnen een uur stuurt het museum een persbericht uit waarin staat dat Ruf is afgetreden als directeur. Ze doet dat „in het belang van het museum, gelet op de speculaties in de media in de afgelopen weken, die mogelijk een impact hebben op de reputatie van het museum”.

Grapperhaus en wethouder Ollongren worden negen dagen later beëdigd als minister in het kabinet- Rutte III. De Cock Buning en twee andere leden van de raad van toezicht stapten dinsdag op naar aanleiding van het gemeenteonderzoek.

    • Daan van Lent
    • Arjen Ribbens