Opinie

    • Michel Krielaars

Als de boodschap maar behouden is

Is het nu ‘een wijde trui’ of ‘een slobbertrui’? Is het ‘seminar’ of ‘studiebijeenkomst’? Zeg je ‘stevig’ of ‘kordaat’? En is dat ‘kordaat’ niet een beetje ouderwets in een moderne tekst? Over zulke schijnbaar onbenullige details in een verhaal van de Russische schrijfster Dina Roebina brak ik me afgelopen zaterdag in Utrecht samen met tien andere amateur-vertalers het hoofd tijdens de manifestatie Nederland vertaalt. In werkgroepen werd daar door jong en oud behalve uit het Russisch ook uit het Engels, Frans, Duits, Spaans en Arabisch vertaald. Zelf had ik het, als voorzitter van de jury Russisch-Nederlands, makkelijk, omdat ik gesecondeerd werd door Aai Prins en Hans Boland, twee beroepsvertalers die zelfs de grootste vertaalhobbels elegant weten te nemen.

De tien deelnemers aan onze werkgroep waren buitengewoon goed. Mirjam Kies, de winnaar van de wedstrijd ‘Wie kan het best een gedicht van Vladislav Chodasevitsj vertalen’, sprong dan ook maar net boven haar concurrenten uit. Van het bestaande Russische gedicht had ze een nieuw Nederlands gedicht weten te maken, waarin de toon van het origineel niet verloren ging.

Een van de instinkers bij het vertalen ervan was het Russische ‘moj droeg’, dat letterlijk ‘mijn vriend’ betekent. Maar aangezien het hier een vroegere geliefde betreft die met prinses wordt aangeduid, moest je het vertalen met ‘mijn vriendin’, in de zin van een vriendin met wie je niet naar bed gaat. Je moet zoiets maar net weten. Een vertaling met ‘mijn liefje’ werd dan ook fout gerekend door de jury.

In het voorprogramma van Nederland vertaalt hield schrijfster Nelleke Noordervliet een lezing, waarin ze haar toehoorders wees op andere kwesties die zich bij het vertalen voordoen. Zo merkte ze op dat L’étranger van Albert Camus door iedere leerling Frans probleemloos kan worden gelezen, maar dat een vertaling van diezelfde roman keer op keer moet worden aangepast aan het veranderende Nederlands.

In dit verband haalde Noordervliet het voorbeeld aan van de nieuwe vertaling van Choderlos de Laclos’ achttiende-eeuwse Les liaisons dangereuses, waarin hier en daar zeer eigentijds taalgebruik voorkomt. Vertaler Martin de Haan, die onlangs met de prestigieuze Elly Jaffé Prijs werd bekroond, doet dat omdat hij de brille van die roman opnieuw tot zijn recht wil laten komen, wat volgens mij heel aardig is gelukt. Maar toch blijft het koorddansen, benadrukte Noordervliet, waarin alleen zeer goede vertalers slagen. Riskant wordt het volgens haar pas als een vertaler zich laat beïnvloeden door de morele opvattingen van zijn tijd en zijn vertaling kuist. Maar ook dan is er, volgens haar, weinig aan de hand, zolang de boodschap van die tekst gehandhaafd blijft.

In die gedachtegang kon ik me enigszins vinden, ook omdat ik in diezelfde week een NRC-lezersavond had meegemaakt over Hans Bolands flitsende Anna Karenina-vertaling en ik de hilarische, muzikale toneelversie van die roman door het Schauspielhaus Hamburg in het Holland Festival had gezien. In die van veel popmuziek voorziene toneelversie, die zich afspeelt in een radiostudio, was niets toegevoegd aan Tolstois tekst. Evenmin was er ook maar één belangrijk verhaalmoment geschrapt of iets afgedaan aan de ernst van die roman. Duizend pagina’s literatuur waren gereduceerd tot twee uur toneel. En nog altijd was het Tolstoi op zijn best.

    • Michel Krielaars