‘Trump is uit op vernietiging van de oude wereldorde’

Thomas Kleine-Brockhoff

Trumps vijandige opstelling schokt Duitsland. „Dit had ik nooit voor mogelijk gehouden”.

Angela Merkel en Donald Trump tijdens de G7-top in Canada. Foto Neil Hall/EPA

De vijandige opstelling van president Trump tegenover zijn bondgenoten is hard aangekomen in Europa, maar waarschijnlijk nergens harder dan in Duitsland. Politiek Berlijn kampt met „een acuut gevoel van volledige machteloosheid”, zegt Thomas Kleine-Brockhoff, Duits Amerika-expert in Berlijn en vicepresident van het German Marshall Fund of the United States, dat zich inzet voor trans-Atlantische samenwerking. „We kunnen in Europa niet overleven zonder Amerika, maar we kunnen niet leven met Trump”, zegt hij in een telefonisch interview. „Het wordt heel moeilijk om met dat dilemma om te gaan.”

Waarom is de situatie speciaal voor Duitsland zo’n groot probleem?

„Daarbij spelen twee factoren. Anders dan Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk heeft Duitsland geen kernwapens. Het land is helemaal afhankelijk van de Amerikaanse veiligheidsparaplu. Dat besef was er natuurlijk wel eerder, maar alleen in abstracto. Trumps harde opstelling heeft hier in Berlijn een acuut gevoel van volledige machteloosheid veroorzaakt.

„Dat gevoel delen de Fransen en de Britten niet. De kleinere landen misschien wel, maar op een andere manier. Als je één van de Baltische landen bent, of zelfs Nederland, dan heb je tóch al bescheiden verwachtingen over je strategische onafhankelijkheid.

„Voor Duitsland speelt nog iets anders. Dat Duitsland na de Tweede Wereldoorlog kon terugkeren in de wereldgemeenschap is in belangrijke mate aan de Verenigde Staten te danken. De VS kwamen met het Marshall-plan voor de wederopbouw. En de VS hebben in 1989 de bedenkingen tegen de Duitse hereniging terzijde geschoven, die leefden bij de Franse president Mitterrand, de Britse premier Thatcher en helemaal bij de Russen.

„Amerika’s vertrouwen in Duitsland was cruciaal voor de terugkeer van dit land in de internationale familie. Amerika was tegelijk mentor en partner. Dat maakt de relatie heel emotioneel.”

De afgelopen driekwart eeuw, zegt Kleine-Brockhoff, hebben de Verenigde Staten bovendien een belangrijke stabiliserende en balancerende rol in Europa gespeeld. „De Amerikanen konden andere Europese landen, bijvoorbeeld Polen, geruststellen over de rol van Duitsland: ‘Wees niet bang, wij staan achter jullie, wij zorgen voor evenwicht.’ Als Amerika in die balancerende rol wegvalt, dan zal dat gevolgen hebben voor Duitsland en hoe Duitsland in Europa wordt gezien. „Veel mensen zeggen nu: een sterk en verenigd Europa is het antwoord op de Amerikaanse ellende. Ik hoop het - maar ik zou er niet op wedden.

Amerika was de laatste zeventig jaar steeds tegelijk mentor en partner van Duitsland. Dat maakt de relatie heel emotioneel

„Wat de Amerikaanse rol was kun je goed zien aan de opzet van de Marshall-hulp. Het Amerikaanse idee erachter was niet in de eerste plaats: jullie krijgen hulp, en dan moeten jullie met ons samenwerken. Het idee was: jullie krijgen hulp en dan moeten jullie in Europa met elkáár samenwerken, ook met de voormalige agressor. Zonder Amerika zal de verdeeldheid in Europa, die je nu al ziet, weer hoger gaan opspelen.

„Voor Duitsland is het bewaren en versterken van de multilaterale orde, het hele systeem van de NAVO en de EU, een nationaal veiligheidsbelang van de eerste orde. Daarover bestaat consensus. Pas heel laat is Duitsland internationalistisch geworden, en begonnen zijn macht te gebruiken om verantwoordelijkheid te nemen voor de internationale wereldorde. Eigenlijk pas na de hereniging in 1990. Daarvoor waren de Duitsers erg met hun eigen situatie bezig.

Lees ook: Bij de ontwikkeling van defensiematerieel moet in Europa nauwer worden samengewerkt. Een Frans-Duitse tank wijst de weg

„Maar de vraag is of we niet té laat zijn. De wereld draait niet meer om Europa. Het probleem waarom Amerika zich hier engageerde dateert van meer dan zeventig jaar geleden. Op zich is het begrijpelijk dat Amerika zijn aandacht wil verleggen naar andere delen van de wereld. Dat hadden we kunnen zien aankomen. Je zag het ook al bij eerdere presidenten.

„Maar waardoor we overvallen zijn is niet zozeer de botte en vulgaire manier waarop Trump dat doet. De pijnlijke verrassing is dat Amerika afstand doet van zijn rol als het grote land dat op de bres staat voor het Westen als gemeenschap van waarden. Dat is veel ernstiger. Ik had dat nooit voor mogelijk gehouden.

„Dat Trump vrienden en vijanden verwisselt is vanuit Europees perspectief heel verontrustend. Maar vanuit zijn perspectief is dat in het Amerikaanse belang.

„In The New York Times schreef columnist Ross Douthat deze week dat er, ondanks alle verschillen, continuïteit bestaat tussen de buitenlandse politiek van Trump en die van Obama. Ook Obama wilde vrede sluiten met oude vijanden, ook Obama wilde dat de lasten anders verdeeld werden. Maar Obama wilde de internationale orde intact laten, en alleen de rol van Amerika daarin kleiner maken - leading from behind.

„Trump wil die orde van bondgenoten en instituties vernietigen. Hij ziet er een beperking in van zijn vrijheid van handelen, een dwangbuis dat hij daarom in zijn extremisme bewust wil vernietigen.”

Ziet u in de VS oppositie tegen die fundamentele koerswijzing van Trump?

„Ik ben ervan overtuigd dat hij het Amerikaanse belang verkeerd inschat. De oppositie in de VS tegen zijn aanpak zal groeien. Op korte termijn kan hij met dit beleid succes boeken. Dat het op lange termijn standhoudt lijkt me onwaarschijnlijk.

„Het einde van de golf van enthousiasme over Trump is nog niet in zicht. Maar hij is niet gekozen om de wereldorde te verwoesten. De steun waarmee hij is gekozen is wel heel breed, maar misschien niet heel diep. In het Witte Huis, aan de kabinetstafel en zeker op Capitol Hill zijn ook mensen die vinden dat bondgenoten niet als vazallen behandeld moeten worden. Er is niet slechts één Amerika.”

Wat kan Europa doen?

„Ook hier staan we voor een dilemma. We kunnen er niet accepteren dat Trump in zijn opzet slaagt. Maar we kunnen er evenmin naar streven dat Amerika een grote nederlaag lijdt - dat zou onze belangen óók enorm schaden.”

Waarom valt Trump speciaal Duitsland zo hard aan?

„Er was onder Obama en Bush ook al kritiek op Duitsland en de Duitse opstelling, en overigens ook bij sommige Europese landen. Maar dat werd beschouwd als een familieruzie. Overheersend waren de grotere verbanden en gedeelde belangen, die ons tot bondgenoten maakten - in de NAVO, in de G7. De relaties bleven dus goed, de ergernissen bleven problemen van secundair belang.

„Maar als het grotere verband wegvalt, dan komen die ergernissen van secundair belang opeens op de eerste plaats. Dan kan je je voorstellen dat Trump opeens over de Duitsers zegt: die lui bestelen ons via hun handelsoverschot, ze betalen niet wat afgesproken is aan defensie en nou leggen ze ook nog eens een gasleiding met Rusland aan waar we tegen zijn.

Ik denk dat de spanningen in de aanloop naar de NAVO-top in juli nog zullen escaleren

„En Duitsland blijft inderdaad achter met zijn defensiebegroting. Dat zien ook andere landen als probleem. Wil Duitsland in de NAVO worden wat Griekenland een paar jaar geleden in de eurozone was?

„Ik denk dat de spanningen in de aanloop naar de NAVO-top in juli nog zullen escaleren. We gaan nog wat beleven. En het zal Duitsland raken op zijn zwakste plek – de achterblijvende defensiebestedingen. „Merkel kán niet leveren. Je kan natuurlijk zeggen dat je afspraken moet nakomen en dat verhoging van de defensiebegroting een nationaal belang is – en dat is het ook – dus we verhogen de defensiebestedingen tot de afgesproken 2 procent van het bruto nationaal product. Maar dat is niet alleen onrealistisch, als Merkel dat doet, haakt de SPD af en valt de coalitieregering meteen.”

Wat kan ze wél doen?

„Met een militaire beeldspraak: kiezen voor een beperkte tactische terugtrekking om de flanken veilig te stellen. Op het punt van defensie-uitgaven kan ze Trump zoals gezegd niet wezenlijk tegemoet komen. Maar in de kwestie van het nucleaire akkoord met Iran kunnen Duitsland en Europa wel toegeven, of er in elk geval verder het zwijgen toe doen.

„Of je het opzeggen van het nucleaire akkoord nu een goed idee vindt of niet – zelf denk ik denk dat het een enorme blunder was - Europa heeft niet genoeg macht om het akkoord tegen de wil van Amerika alsnog door te zetten. Europese bedrijven gaan al voor Amerika door de knieën. En als ik een Iraanse leider was zou ik de VS sowieso niet meer vertrouwen en nu zo snel mogelijk een atoombom bouwen, in het geheim. Dat moeten de Europeanen ook beseffen, voor ze zich nu weer voor dat akkoord gaan inzetten.

„Op het gebied van de handel kan Europa niet toegeven. Het heeft op dit punt de beste argumenten en staat sterk. Trump heeft het hier helemaal bij het verkeerde eind. In dit conflict zou ik Europa adviseren zich hard op te stellen.

„En dan is er nog de omstreden pijpleiding Nordstream II, die aardgas van Rusland direct naar Duitsland moet brengen. Net als een aantal Europese landen zijn de VS tegen dit project, dat Europa nog afhankelijker zal maken van Russisch gas. Duitsland zou een gebaar naar Trump kunnen maken door de bouw, die al begonnen is, niet door te zetten, maar te zoeken naar een compromis.”