Recensie

Het land van de grote wreedheid

Noord-Korea

Twee boeken van Nederlandse Korea-kenners geven een goed inzicht in het wel en wee van de dictatuur van Kim Jong-un. Het ene is een mooi naslagwerk, het andere biedt meer verdieping.

Noord-Koreaanse kinderen in het Kaeson Jongeren Pretpark in Pyongyang Foto Carl De Keyzer/Magnum/HH

Noord-Korea is hot. Het geïsoleerde noordoost-Aziatische land, al zeventig jaar absoluut geregeerd door de Kim familie, domineert de headlines. Nog geen jaar geleden gingen deze over de oorlogszuchtige retoriek tussen president Trump en de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un. Vandaag de dag over de plotselinge diplomatieke toenadering tussen beide kemphanen.

Op 12 juni jl. ontmoetten de leiders elkaar in Singapore. Na zeventig jaar vijandschap was het voor het eerst dat een zittende Amerikaanse president in gesprek ging met een Noord-Koreaanse leider. Het begint er langzaam op te lijken dat de jarenlange vijandige houding tussen Noord-Korea en Amerika aan z’n einde komt.

Maar we zijn er nog lang niet. Het verleden heeft uitgewezen dat iedere gemaakte afspraak met het dictatoriale regime kan klappen. Noord-Korea beschikt over een nucleair wapenarsenaal en is een van de grootste mensenrechtenschenders ter wereld. Doen de Verenigde Staten er wel verstandig aan om toenadering te zoeken met het regime van Kim Jong-un? Of lopen ze in de val, en zal Noord-Korea op termijn vals spelen?

Bekijk ook deze fotoserie: Het andere Noord-Korea

Toeval of niet, maar de goed leesbare boeken van historicus Casper van der Veen (1986) en hoogleraar Koreastudies Remco Breuker (1972) zijn vlak na elkaar in deze cruciale periode verschenen. Goed getimed dus. Beide gaan in op de ontstaansgeschiedenis van Noord-Korea en trachten te achterhalen wat het gesloten regime beweegt. Ze suggereren dat het onwaarschijnlijk is dat het land zal hervormen, althans niet zolang de Kim-familie de leiding heeft.

Geschiedenisles

Van der Veens boek, De Kim Dynastie, geeft een duidelijk beeld van de ontstaansgeschiedenis van Noord-Korea. Het begint met een korte historische schets van het Koreaanse schiereiland. Al snel schakelt Van der Veen over naar het begin van de 20ste eeuw, naar de bezetting door het Japanse keizerrijk. In kleurrijke details vertelt hij over de jonge jaren van Kim Il-sung, stichter van Noord-Korea en sinds zijn overlijden in 1994 officieel nog staatshoofd als ‘eeuwig president van de republiek’. Als jonge guerrillastrijder vocht Kim Il-sung tegen de Japanse bezetter. Na de Tweede Wereldoorlog, toen het vernederde Korea in puin lag, werkte de charismatische Kim zich omhoog tot politiek en militair leider van het communistische noordelijke gedeelte van het schiereiland.

Het is op deze momenten dat Van der Veens vaak taaie analyse het beste tot zijn recht komt. In rap tempo wordt bij Kims levensverhaal geschakeld tussen de ‘echte’ biografie en de versie van de Noord-Koreaanse propagandamachine. Dat geeft een mooi totaalbeeld van de ontstaansgeschiedenis van het land, maar ook van de mens achter een van de meest totalitaire leiders van de 20ste eeuw. Net zo interessant zijn de getuigenissen van Noord-Koreaanse vluchtelingen, die een nieuw licht werpen op het dagelijkse leven in Noord-Korea en de politieke gevolgen voor de gewone man.

Soms gaat Van der Veen te lang door over details die er minder toe lijken te doen, zoals de ontvoering van enkele Zuid-Koreaanse filmregisseurs door het Noord-Koreaanse regime. Meer diepgravende analyses kom je in zijn boek amper tegen en met name op het gebied van geopolitiek gaat hij kort door de bocht. Zo wordt de diplomatieke overeenkomst tussen Noord-Korea en de Verenigde Staten uit 1994 – het Agreed Framework – afgeschilderd als een naïef project waarbij enkel Noord-Korea ‘de boel beduvelde’. De realiteit ligt genuanceerder.

Van der Veen is overduidelijk een historicus, geen politiek analist. Het boek biedt dan ook weinig nieuws voor degenen die Noord-Korea toch al nauwlettend volgen. Wel levert het een goed overzicht voor een meer algemeen publiek dat geïnteresseerd is in het onderwerp.

Lees ook: Waarom iedereen dun is in Noord-Korea

In De B.V. Noord-Korea gaat Remco Breuker wél verder de diepte in. De bekendste Korea-expert van Nederland belicht op unieke wijze het verdienmodel van het Noord-Koreaanse regime. Hoe komt Noord-Korea – ondanks alle sancties – aan het geld voor zijn raketprogramma? Waarom komt de bevolking – ondanks de repressie – niet in opstand? Hoe neemt het regime politieke beslissingen? Al jaren onderzoekt Breuker het regime. Overigens zonder het land zelf te bezoeken of met het regime te spreken. Zijn onderzoek is vooral gebaseerd op getuigenissen van Noord-Koreaanse ballingen die nu in Zuid-Korea wonen. De resultaten hiervan zijn even verontwaardigend als huiveringwekkend.

Sancties ontduiken

De verbijsterende wreedheid van het Noord-Koreaanse regime blijft niet onderbelicht. Het ontduiken van de sancties, de slavenhandel, de concentratiekampen en de ontwikkeling van kernwapens zijn volgens Breuker met elkaar verweven en onderdeel van een groter geheel. Namelijk de instandhouding van de macht van de Kim-familie en het regime. Mensenrechtenschendingen zijn de rode draad, aldus Breuker. Die houden het repressieve systeem van het Noord-Koreaanse regime draaiende.

Breuker geeft ook een helder overzicht van het nucleaire programma van het land en beschrijft het verdienmodel van het regime op sublieme wijze. Zoals meer Korea-wetenschappers is hij kritisch over het internationale beleid jegens Noord-Korea: toenadering tot het huidige regime zal niet zal werken. Breuker onderscheidt zich echter door de focus te verleggen van nucleaire wapens naar de mensenrechtenschendingen. Het aankaarten van de mensenrechten moet een breekpunt zijn in welke dialoog dan ook met Noord-Korea. Daarnaast stelt hij ‘separatief engagement’ voor. Een beleid dat gericht moet zijn op de Noord-Koreaanse bevolking, niet het regime. Dan kan de bevolking zelf het land hervormen.

Soms maakt de academicus Breuker plaats voor de mensenrechtenactivist. Er kleeft dan ook een zeker moreel absolutisme aan het verhaal. Hij schrijft daarover: ‘Ík kan in vol vertrouwen zeggen dat dit boek gebaseerd is niet op een verlangen om dilettant te zijn, maar op de feiten zoals ik die heb waargenomen, vastgesteld en geïnterpreteerd.’ Het klinkt als een disclaimer voor een niet zuiver objectieve analyse. Het perspectief van het Noord-Koreaanse regime blijft dan ook grotendeels onderbelicht.

Beide boeken zijn hoe dan ook een aanrader voor iedereen die meer wilt weten over Noord-Korea. De Kim Dynastie als basaal naslagwerk, De BV Noord-Korea als verdieping. Verwacht geen vernieuwende inzichten ten aanzien van het Noord-Koreaanse regime. Wat Kim Jong-un precies in zijn schild voert blijft – ook na het lezen van deze boeken – vooralsnog gissen.

    • Michiel Hoogeveen