Op Oerol is Faust een bootvluchteling

Muziektheater Het Noord Nederlands Toneel brengt op Oerol de première van het Faust-verhaal over de vluchtelingenproblematiek. „Kwaad is nooit voor de volle honderd procent slecht”, zegt de bewerker, de Belgische schrijver Peter Verhelst. Faust is in zijn versie een bootvluchtelinge, Mefisto de grensbewaker.

Scène uit Faust™ met Tom Jansen (links) en Veerle van Overloop (rechts, ook in het wit) Foto Meeke Smit

Diep in het Hoornse Bos, op een van donkerste en stilste plekken van Terschelling, klinkt een lied met de cello als begeleiding. „I don’t know how many souls I have”, klinkt het refrein.

Deze ene versregel raakt de kern van de bewerking die de Vlaamse dichter en schrijver Peter Verhelst maakte van het eeuwenoude Faust-verhaal voor het Noord Nederlands Toneel + Club Guy & Roni. De voorstelling op het Oerol Festival speelt zich af laat in de avond, na zonsondergang. De Faust en Mefisto van Verhelst zijn geen zwart-witfiguren, maar toneelpersonages die zich ervan bewust zijn dat er geen absolute waarden bestaan: de goede Faust is niet voor honderd procent goed, de demonische Mefisto niet volkomen slecht. Ze hebben „vele zielen”.

Tom Jansen vertolkt de rol van Mefisto en actrice Veerle van Overloop is Faust. Drie musici van het Noord Nederlands Orkest begeleiden de muziektheaterproductie op muziek van elektronische componist Yu Oda. De plaats van handeling is een open plek in het bos, desolaat en leeg, met een donkere bomenrij in de verte, juist zoals regisseur Hendrik Aerts en schrijver Verhelst het zich voorstellen: „De kracht en de pracht van de natuur spreken ook mee in dit drama”, zegt Verhelst. „Het is een plek vol duisternis waar mensen aanspoelen, waar ze komen en gaan. Je kunt de zee horen ruisen.”

Trademark

Verhelst noemt zijn versie Faust™ ofwel trademark Faust, want „Faust is het mythische verhaal over goed en kwaad”. Maar Verhelst heeft andere intenties, zoals hij laat weten vanuit zijn woonplaats Brugge. „De eerste gedachte bij Faust is dat Faust ervan overtuigd is dat de mens streeft naar het goede en dat de duivelse Mefisto hem verleidt tot het kwaad door zijn ziel te verkopen. Zo is het niet. Het zijn juist de grijstinten die me boeien. Tussen het zwart van het kwaad en het wit van het goede is een waaier aan tussenkleuren, aan tinten grijs. Daarom zie ik deze bewerking als een morele Faust.”

Het begin van Faust™ ligt in een brandende Belgische actualiteit, die van de vluchtelingen die vanuit Zeebrugge of het niet zover van de grens gelegen Calais Engeland proberen te bereiken. Verhelst en ook Veerle van Overloop trekken zich het lot van vluchtelingen aan, maar het vervult hen ook met machteloosheid. Van Overloop is in Calais geweest, tot haar grote „verbijstering en verbittering”. Ze vertelt het afschuwelijke voorval over de Belgische politie die op 17 mei van dit jaar op de snelweg naar Zeebrugge een wit bestelbusje met kogels doorzeefde: „Het busje was geblindeerd. De politie ging ervan uit dat de chauffeur een mensensmokkelaar was, ze richtten op hem. Maar een van de kogels raakte de tweejarige kleuter Mawda, dochtertje van Irakese vluchtelingen”, zegt Van Overloop na afloop van een repetitie op het waddeneiland. „Net als Peter Verhelst grijpt me aan wat er met de vluchtelingen gebeurt. En tegelijk besef ik ook dat niet iedereen naar Engeland kan gaan en dat het levensgevaarlijk is je over te leveren aan mensensmokkelaars. Daarom boeit het gegeven van Faust mij zo: ik ben als Faust degene die het goede wil, maar wat is goed? Wat is rechtvaardigheid?”

Ook op Oerol: Wilko Sterke met zijn onaardse theatermuziek. Lees hier het interview met hem.

Zo formuleert Verhelst het ook: „Ben je een goed mens? Dat is de cruciale vraag. Ik ben opgegroeid met de idealen van de Verlichting, van rede, gelijkheid, menswaardigheid. Maar in deze waanzinnige tijden zijn die waarden verdwenen. Met het argument van ‘onze’ veiligheid en ‘onze’ vrijheid meent men dat verdachte bestelbusjes beschoten mogen worden, ongeacht of daarbij onschuldige doden vallen.”

Levende schaduw

Deze geëngageerde achtergrond lijkt op het eerste gezicht ver van het oorspronkelijke Faust-verhaal te staan, toch geeft de repetitie al een intrigerend beeld hoe de voorstelling gaat worden. Vanuit de verte komt Tom Jansen op, begeleid door een danseres die hem als een levende schaduw volgt. Misschien is zij wel zijn geweten. Veerle van Overloop als Faust zou een bootvluchtelinge kunnen zijn, aangespoeld op het Noordzeestrand. Jansen had eerder verteld dat hij misschien „wel een grensrechter is die beslist over iemands lot: mag deze vluchtelinge blijven of niet?” Volgens Jansen is het „kwaad altijd de ander, maar dat is een misvatting; het kwaad zit in iedereen, ook in Faust”. Jansen vervolgt: „Dat Faust een vrouw is, geeft wellicht een erotische kleur aan onze rollen. Mefisto zie ik als de advocaat van het kwaad. Streeft de mens alleen maar naar het goede? Dat zullen we eens zien, Mefisto waagt dat te betwijfelen. En in dit werkwoord ‘betwijfelen’ schuilt het drama van dit stuk. Interessant is de vraag die Verhelst stelt: wie zwengelt het conflict tussen Mefisto en Faust aan? Degene die het goede of die het kwade wil?” In de visie van regisseur Aerts heeft Faust „niets te verliezen. Ik lees het stuk als een pleidooi tegen teleurstelling en cynisme die in de tijd van nu zo voor de hand liggen. In dit opzicht komt de vluchtelingenproblematiek aan de orde: Van Overloop belandt als vluchtelinge in Europa en moet haar lot uit handen geven, aan Mefisto”.

De demonische Mefisto van Jansen heeft echter een zachte, innemende en muzikale stem: schuilt in hem niets dan het kwaad? Het is deze vraag die de toeschouwer na afloop van Faust™ zal dwingen tot nadenken, al is het dan al middernacht, traditioneel het uur van kwade machten.

Faust™ van Peter Verhelst door Noord Nederlands Toneel + Club Guy & Roni. Première: 15/6 Oerol Festival, Terschelling. Te zien t/m 23/6 aldaar. Aanvang: 22:15uur. oerol.nl
    • Kester Freriks