Foto Frank Ruiter

Kinderarts Nico van der Lely: ‘Elk jaar sterven er zes kinderen door alcohol’

Lunchinterview Nico van der Lely (54) , kinderarts, richtte de alcoholpoli voor tieners op. „Twee keer flink dronken en je IQ daalt tien tot vijftien punten. Dat scheelt zo een schoolniveau.”

Aan een dronken puber zie je weinig tot niks. Niks zwalken of onvast op de benen, ze lopen nog prima in een rechte lijn. Maar dan ineens: báf. Nog voor ze zich zelfs maar aangeschoten voelen, gaan ze out. De hartslag daalt, de ademhaling wordt oppervlakkig, de lichaamstemperatuur zakt. Soms stuipen ze nog even heftig, voor ze wegzakken in een coma die gemiddeld 3,5 uur duurt maar net zo makkelijk een etmaal kan aanhouden. Je hoeft geen dokter te zijn om te begrijpen dat zo’n alcoholvergiftiging – want dat is het – levensgevaarlijk is.

Nico van der Lely (54) is wel dokter. Hij is kinderarts en bekend als ‘Mister alcohol’. Op zijn initiatief werd de leeftijdsgrens voor drank verhoogd van 16 naar 18 jaar. Hij richtte in 2006 de alcoholpoli op in het Reinier de Graaf ziekenhuis in Delft, waar hij werkt, en breidde vervolgens zijn aanpak uit naar twaalf andere ziekenhuizen in regio’s waar bovengemiddeld vaak comateuze tieners werden binnengebracht. West-Friesland, Oost-Brabant, de Achterhoek. Hij kan ook uitleggen hoe het kan dat motoriek en coördinatie bij een dronken puber redelijk normaal blijven. „Veel verbindingen in hun hersenen zijn nog niet aangelegd.” Hij draait zijn hand in de rondte. De beweging komt niet uit de schouder, niet uit de elleboog, maar uit de pols. „Kinderen onder de 13 kunnen dat nog niet.” Wat hij wil zeggen is: het effect van alcohol op een onrijp kinderbrein is anders.

Op elke alcoholpoli geldt hetzelfde protocol. Stap 1: het kind stabiliseren. „Ademhaling reguleren, infuus met vocht erin om de bloeddruk op peil te houden. Niet lullen, maar vullen.” De maag wordt niet leeggepompt? „Dat doen we nooit. De alcohol zit toch al in het bloed. De lever moet zelf het werk doen.” Is het kind bij, dan volgt stap 2. Van der Lely laat een vals lachje zien. „In the golden hour, net na ontwaking uit de coma en de eerste ‘shit-waar-ben-ik gedachte’, zagen we ze door waarom, hoeveel en wat ze hebben gedronken.” Stap 3 is: de ouders informeren over het effect van alcohol op hun kind. Na zes weken volgt een terugkomafspraak op de poli. „En dan komen ze hoor. Alle-maal.”

We drinken jus d’orange en eten een salade op een terras dicht bij het ziekenhuis. Nico van der Lely praat sneller dan ik hem kan verstaan, en dan houdt hij zich naar eigen zeggen nóg in. Ter introductie vertelt hij over zijn studietijd in diverse steden in een tempo waarin hij ongetwijfeld ook studeerde. Zo snel mogelijk wil hij naar het ene onderwerp waar hij „winteravonden” mee kan vullen: de schadelijkheid van alcohol op het onvolgroeide puberbrein. Net zo’n onaf brein als hij had toen hij zich, voor de lol en omdat hij „werkelijk geen idee” had, inschreef voor de studie medicijnen. Net als zijn oudste én een-na-oudste broer. (Zijn tweelingzus koos voor rechten). Hij werd geen gynaecoloog (wat hij van plan was) maar kinderarts („alles wat groeit en bloeit, binnen of buiten de buik, vind ik interessant”). Hij deed 24-uursdiensten als kinderintensivist, promoveerde naast zijn fulltimebaan, breidde een kinderafdeling uit in Delft en „voor ik het wist” was hij drie kinderen en negen jaar verder. Zo. En nu even op adem komen.

Brullende dokter

Dat brengt hem bij zijn driebierviltjesmethode voor een uitgebalanceerd bestaan. „Je leven moet zo ingericht zijn dat het op drie viltjes te noteren valt. Op het eerste staat je privéleven, op het tweede je loopbaan. Zijn die beschreven, dan is er ruimte voor maatschappelijk engagement.” Hij wist wat er op het derde bierviltje moest komen toen hij in 1999 één kind met alcoholvergiftiging binnenkreeg, het jaar erop twee, toen drie. „Wat eerst een bizarre uitzondering was, veranderde in veel, vaker en steeds jonger. Er werden andere dranken gedronken, op vreemde plaatsen, in enorme hoeveelheden.” De gemiddelde patiënt was 13,8 met een alcoholpromillage van 2,2. Een meisje van 13 van 48 kilo moet daar ongeveer acht glazen voor drinken. Als ze het al volhoudt, want bij een promillage van 1,8 (ongeveer 5 glazen) kan ze ook al bewusteloos raken. „Zo jong zo veel drinken heeft niks met verslaving te maken. Niks met genot of gulzigheid. Het is ook geen individueel probleem van het kind.” Het is, zegt hij, een maatschappelijk probleem.

Een dokter kan nog zo hard brullen, zegt Van der Lely, „maar doet hij dat binnen de muren van het ziekenhuis, dan verandert er niks.” Hij moest iets doen aan laconieke ouders, toegeeflijke leraren en onwetende overheden. Ten strijde tegen producenten met hun speciaal voor kinderen bedachte drankjes en hun opdringerige drankreclames. „Ik had kennis nodig om als een manager te leren denken.” Hij volgde een spoedcursus speciaal voor dokters aan de prestigieuze businessschool Insead en daar vertelt hij nu in superlatieven over. „De blue ocean strategy die daar is ontwikkeld. Machtig interessant.”

Volgens die strategie moeten bedrijven niet tot bloedens toe concurreren in dezelfde markt (de rode oceaan), maar nieuwe, onontgonnen terreinen verkennen. Niemand had zich ooit druk gemaakt over alcoholmisbruik onder kinderen, de „alcoholbusiness” werd Van der Lely’s terrein. „Ik heb geleerd dat je alleen kunt overtuigen als je komt met feiten, cijfers, data.” Nu melden 1.400 kinderartsen alle alcoholintoxicaties bij hem. Van vrijwel elke dronken puber die wordt opgenomen weet hij wát er is gedronken, hoeveel en hoe hij eraan is gekomen. Hij weet hun afkomst, hun schoolniveau, en tot op de postcode waar ze wonen. „Tutti.”

Weet hij dan ook waarom meer kinderen meer zijn gaan drinken? „Bier drinken is van alle tijden. Ik ben ook wel eens dronken geweest. Maar de laatste tien, vijftien jaar is er iets in onze cultuur geslopen. Drank zit in de nerven van onze samenleving en dat zijn we normaal gaan vinden. Drinken is een lifestyle, met voor elke generatie wat wils.” Breezers zijn onder pubers alweer uit. Ze drinken liever wodka met Red Bull, of Petrikov (wodka met een smaakje). „Op het etiket van dat spul staan handige mixtips. Dat is toch crimineel?” Jägermeister, ook een trendje. „Niemand die dat spul dronk, tot de producenten ervan muziekfestivals begonnen te sponsoren. Mijn dochter van 19 geeft skiles in Oostenrijk. Daar worden gratis petjes uitgedeeld, zie je kinderen van 13 de berg afrazen met een drankmerk op hun hoofd. Het resultaat zien wij als dokters op de eerste hulp. Hockeyloverz (een meerdaags festival voor hockeyliefhebbers) is onze hofleverancier. De Sneekweek, idem.”

Dreun met honkbalknuppel

Hij kan, zegt hij, zo aanwijzen welke winkels in Delft drank aan kinderen verkopen. „Iedereen weet dat. Worden die tenten gesloten? Nee. Waarom niet? Omdat wij de Chinezen van het Westen zijn. Nederlanders denken in geld. De leeftijd voor alcoholconsumptie verhogen naar 18 jaar betekende een verlies van 2,5 miljard aan accijnzen. Pas toen ik kon aantonen dat de economische schade van alcoholcoma’s ook 2,5 miljard bedroeg, werd de wet aangepast.” Medisch gezien zou 21 jaar een betere grens zijn, zegt hij. Maar daar begint hij nog maar even niet over.

Het eerste laveloze kind dat hij behandelde was een meisje van 13. Ze had binnen een half uur anderhalve liter Pisang Ambon (bananenlikeur) gedronken. Het hoogst gemeten promillage was afgelopen jaar 3,8 (15 tot 20 glazen). Dat kan voor een volwassene al een dodelijk percentage zijn. En dit zijn dan nog de kinderen die het ziekenhuis bereiken. Hoe zit het met drinkers thuis, in parken en op pleintjes? Hoe zien omstanders het verschil tussen een kind dat zijn roes uitslaapt en een kind dat in coma is? Van der Lely zet een nagel in zijn duimriem. „Flink diep. Als je niet in coma bent, schreeuw je het uit van pijn.” Maar, om een cijfer te geven, per jaar sterven er naar schatting zes kinderen door drankgebruik. „Ze stikken in hun eigen braaksel, of verdrinken in een ondiepe sloot.”

Lees ook: waarom één borrel per dag al slecht is volgens hoogleraar psychiatrie René Kahn

Aan ontwaakte comadrinkers wordt gevraagd of ze toestemming hebben van hun ouders om te drinken. Tot 2013 hadden de meeste kinderen dat. Nu (in 2017) geeft iets meer dan de helft van de ouders géén toestemming. Ouders zijn gaan begrijpen dat een alcoholcoma hetzelfde effect heeft op een puberbrein als een „flinke dreun met een honkbalknuppel”. „Twee keer flink dronken en je IQ daalt tien tot vijftien punten. Dat scheelt zo een schoolniveau.” Alleen, wat doe je als ze uit alle macht en stiekem die knuppel opzoeken? Hoe doet hij dat zelf met drie kinderen van 16,19 en 22? „Mijn werk heeft nogal wat impact op mijn gezinsleven. Onze kinderen moeten zich qua alcohol beter gedragen dan iedereen.” En hoe let hij daarop? „Altijd weten waar ze zijn. Wakker blijven tot ze thuiskomen. Een kus op je wang laten geven, ruik je wat, dan is het gsm inleveren.”

Lees hier of Nico van der Lely gelijk heeft NRC checkt: ‘Twee keer flink dronken en je IQ daalt 10 tot 15 punten’

Zelf geeft hij het goede voorbeeld. „Ik drink heus een biertje bij de nasi.” Maar autorijden doet hij uitsluitend met „nul bier” op. „Je kan nog zo veel waarschuwen, maar je eigen omgang met drank is bepalend. Drink je elke dag een paar wijntjes? Heb je een biertje verdiend, ben je toe aan een whisky? Wat zég je daarmee?” Van der Lely zegt dat er bij ouders niet veel winst meer te halen valt. „Het plafond van strengheid is bereikt.” Hij verlegt zijn aandacht nu naar scholen, studentenverenigingen en sportkantines. „Docenten die op schoolreisje in York kinderen Guinness laten drinken. Studenten die wodka drinken in plaats van bier. Witte wijntjes langs de lijn, en Heineken als sponsor van voetbal. Hoezo?” Dus hij blijft voorlopig brullen? „Uiteindelijk wordt er wél geluisterd naar wat de dokter zegt.”

Waarom is drank zo lekker? En nog 33 vragen over alcohol
    • Rinskje Koelewijn