De buurt wil schuldigen zien, en vervolging

Brand in Grenfell Tower

Een jaar na de brand in de Londense Grenfell Tower hebben de bewoners van het gebouw nog steeds geen andere huizen. Ze hebben psychische klachten en vertrouwen de overheid niet.

In de straten rondom Grenfell Tower staat alles in het teken van de brand en de 72 doden. Foto Merlin Daleman

De joelende kinderen die een paar uur eerder nog in het zwembad speelden zijn weer aangekleed. Ze rennen rondjes om tafels bezaaid met fluorescerende drinkbekers en kinderhanddoeken. Hun moeders zitten aan de koffie. Als ze een blik werpen uit de glazen pui van het Kensington Leisure Centre, kijken ze Grenfell Tower recht in zijn verkoolde tronie. Op een doodgewone dinsdag, kunnen doodgewone moeders tijdens een doodgewone bijeenkomst niet om de dodelijkste naoorlogse Britse woningbrand heen.

Donderdagnacht om 1:30 was het een jaar geleden dat de Grenfell Tower in vlammen opging. Een jaar lang stond alles in de straten rondom de toren in het teken van de brand en de 72 doden.

Yvette Williams (52) is strafadvocaat en mede-oprichter van de actiegroep Justice4Grenfell. „Iedere dag, de hele dag, ben ik met mijn gemeenschap bezig”, zegt Williams, die al 35 jaar in de buurt woont. Ze heeft geen goede vrienden verloren, toch heeft de brand haar leven overgenomen. Logisch, zegt ze. „Ik stond die nacht met mijn dochtertje van tien te kijken wat er gebeurde, je kan het daarna niet loslaten.”

Wij willen allemaal dat wij ook waren gestorven, zodat wij niet hoefden mee te maken wat wij nu meemaken

Nabil Choucair, nabestaande

Veel scholen in de buurt hebben een leerling verloren. Slachtoffers, nabestaanden, buurtbewoners, ze zijn een grote familie geworden, zegt Williams. „We eten samen, we bidden samen, we doen alles samen.” En omdat het gebouw er een jaar later nog steeds staat, worden mensen steeds opnieuw herinnerd aan die avond, ze blijven daarom ook betrokken, denkt ze.

Veel mensen die een paar buurten verderop wonen, stonden toe te kijken hoe de bewoners van het gebouw de dood vonden. Ze zagen kinderen op de hoogste verdiepingen staan. Psycholoog Ayesha Aslam, die met haar team hulp bood, zegt: „Die mensen denken continu: had ik meer kunnen doen?” Overleversschuld wordt dat genoemd.

In de buurt rondom de toren kampen elfduizend mensen met psychische klachten, schat de lokale afdeling van de National Health Service, de Engelse gezondheidsdienst. Meer dan tweeduizend getroffenen, hulpverleners in de nacht van de brand en omwonenden zijn gescreend, en indien nodig geholpen om te gaan met posttraumatische stress. De NHS noemt de psychologische nazorg „de grootste traumadienst” van het Verenigd Koninkrijk.

Merlin Daleman
Merlin Daleman
Merlin Daleman
De straten rondom Grenfell Tower.
Foto’s Merlin Daleman

Mensen die in de toren woonden en de ramp overleefden voelen zich als vluchtelingen, zegt Aslam. „Ze hebben geen huis, ze weten niet wat er gaat gebeuren, er bestaat geen zekerheid. Mensen associëren hotels met heerlijke vakanties. In hun realiteit is het verschrikkelijk. Ze zitten in een kamer, kunnen niet hun eigen eten koken, en zijn gefrustreerd: hoe lang gaat dit nog door? Ze kunnen niet verder dan waar ze op de dag van de brand waren.”

Tijdens een herdenkingsdienst onlangs in een conventiecentrum niet ver van Grenfell Tower vertelde Nabil Choucair, een gezette veertiger, dat hij niet eens verder wil. Hij verloor zijn moeder, zijn zwager, zijn zus en zijn drie nichtjes. „Wij willen allemaal dat wij ook waren gestorven, zodat wij niet hoefden mee te maken wat wij nu meemaken”, aldus Choucair.

Goedkope isolatie

Wat meespeelt: Grenfell stond niet op zich. Het brandgevaar in de verloederde woontorens en sociale woningbouw was bekend. „Bij ons was ook brand”, zegt Ida Carty. De achttienjarige scholier loopt op een frisse lentedag in een kort sportbroekje het Kensington Leisure Centre uit.

Ze woont in de buurt, in een complex niet veel anders dan Grenfell. „Ik zag vlammen uit ons gebouw komen. Het stonk naar rotte eieren. We renden meteen naar beneden, de brandweer heeft de brand kunnen blussen”, zegt Carty. Het valt haar op dat inmiddels vaker elektriciens bezig zijn in haar gebouw.

Activist Williams merkt dat de buurt zich onveilig voelt: bewoners weten dat Grenfell niet het enige gebouw in de stad of in het land is waar aan de buitenkant een brandbaar soort isolatiemateriaal is aangebracht, bedoeld om energieverbruik te drukken en de jarenzeventiggebouwen duurzamer te maken. Er zijn in het hele land nog steeds 300 gebouwen die dezelfde brandbare buitenlaag hebben als Grenfell had, zegt Williams. „Mensen liggen in hun bed en weten niet of hun hetzelfde lot wacht.”

Uit onderzoek bleek dat de beheerder en aannemers kozen voor dit type isolatiemateriaal omdat het spotgoedkoop was. Duurdere soorten werken wel brandvertragend. Nu schoot het vuur vanaf de vierde verdieping via de buitenkant van het gebouw binnen een mum van tijd omhoog. Choucair: „Drie generaties van mijn familie zijn niet meer hier als gevolg van arrogantie, van achterhaalde wetten en regels. En nog steeds is er geen besef.”

Tijdens de herdenkingsdienst vertelde Choucair hoe zijn zus Nadia („een mooi bedoeïenenmeisje”) straalde toen ze met Bassem huwde in Libanon. Hij vertelde hoe trots de familie was op hun verhuizing naar Londen, waar Bassem werkte in de Marks & Spencer. Bassem en Nadia deden alles om hun dochters Mierna, Fatima en Zainab een toekomst te gunnen.

Ida Carter (18): „Wij, de arbeidersklasse, zijn geen prioriteit.” Foto Merlin Daleman

Het is geen toeval dat de ramp juist een gebouw trof waar mensen als Bassem en Nadia woonden, een plek voor migranten en Britten die niet het salaris verdienen dat nodig is om luxe Londense appartementen te betalen, zegt scholier Carty. „Wij, de arbeidersklasse, zijn geen prioriteit.”

Kareem Dennis (31) is sinds de ramp uitgegroeid tot een boegbeeld van de buurt. Onder zijn artiestennaam Lowkey schreef hij twee maanden na de brand een rap, Ghosts of Grenfell, een muzikale j’accuse. Als Dennis over een pleintje loopt, fluisteren jongeren: hij is „zooooo beroemd”. „We weten sinds Grenfell zeker dat er een prijskaartje hangt aan het leven van mensen”, zegt Dennis.

De buurt is volgens hem veranderd door de bezuinigingen en doorgeslagen privatisering onder de Conservatieven, sinds 2010 weer landelijk aan de macht. „Het buurtcentrum waar ik mijn eerste optreden had, moest sluiten. Bezuinigingen”, zegt Dennis.

De rapper denkt dat er maar één manier is om de buurt tevreden te stellen: strafrechtelijke vervolging wegens doodslag voor de verantwoordelijken. „De politiek en de betrokken bedrijven houden elkaar de hand boven het hoofd. Ze proberen de schuldvraag te verdoezelen.”

Lees ook: Londen herdenkt een jaar later de ramp in Grenfell Tower

Omstreden onderzoek

Er loopt een onderzoek naar de oorzaak van de brand, geleid door Martin Moore-Bick. Toen deze 71-jarige oud-rechter twee weken na de ramp werd aangesteld door Theresa May was de buurt woest. Hoe kon een witte man, opgeleid aan het elitaire Cambridge, in hemelsnaam voor hen opkomen? Nog voor Moore-Bick een getuige had opgeroepen, had de buurt gevonnist: deze man komt alleen de doofpot afleveren.

In een poging het vertrouwen te herstellen benoemde May drie assistent-onderzoekers, die wel ervaring hebben met lokaal bestuur en met arbeiders- en achterstandsbuurten, zoals oud-ambtenaar Joe Montgomery, afkomstig van Brits-Jamaicaanse ouders.

Volgende week beginnen de inhoudelijke hoorzittingen van het onderzoek. Niet toevallig bood Theresa May deze week in een ingezonden brief in The Evening Standard haar excuses aan omdat ze niet onmiddellijk na de brand bewoners had ontmoet. „Het leek alsof ik niet om hen gaf. Dat is niet het geval”, schrijft May.

De premier schrijft dat ze beseft dat diepgravend onderzoek absoluut noodzakelijk is. Ze vergelijkt Grenfell met Hillsborough, de stadionramp in Sheffield in 1989. „Na Hillsborough verzuimde het establishment om de oorzaken te onderzoeken. De nasleep was extra pijnlijk voor de nabestaanden. Het duurde bijna een kwart eeuw voor de waarheid boven tafel kwam”, schrijft May. „Het verdoezelen, ontduiken en vertragen mag zich niet herhalen met Grenfell.”

Herdenkingsplaats voor de slachtoffers van de brand in Grenfell Tower. Foto Merlin Daleman

Moore-Bick hoopt in het najaar een tussentijds verslag aan Theresa May uit te brengen over de oorzaken van de brand en over adviezen om herhaling te voorkomen. Hij zal ingaan op de rol van de aannemers, van de beheerders en de keuze van de lokale politiek om volkshuisvestingstaken uit te besteden. Wat de oud-rechter echter niet kan doen is een strafrechtelijk onderzoek instellen.

Tot nu toe houdt de Metropolitan Police zich op de vlakte. De Londense politie beschouwt Grenfell Tower als een plaats delict waar nog steeds onderzoek wordt verricht. Of ze daadwerkelijk deelraadbestuurders, vastgoedbeheerders en aannemers verdenken van strafbare feiten blijft onduidelijk. „De omvang van het politie-onderzoek is zonder precedent en uiterst veeleisend”, zei een advocaat van de politie in een verklaring tegen de commissie van Moore-Bick.

Buurtbewoners willen het liefst van de daken schreeuwen dat groot onrecht dreigt, maar de media vertrouwen ze niet. „Fuck the Tories and the media”, meldt een graffititekst op een muur nabij Latimer Road die de consensus vertolkt.

De media zouden alleen maar geïnteresseerd zijn in verhalen die de buurt in een kwaad daglicht stellen, zoals de artikelen over fraudeurs die tienduizenden ponden aan uitkering ontvingen omdat ze logen en beweerden slachtoffer van de ramp te zijn, klinkt het.

Een reportage van actualiteitenrubriek Newsnight viel ook verkeerd. De onderzoeksredactie wilde het gerucht ontkrachten dat tijdens de brand een baby aan de dood ontsnapte toen wanhopige ouders het kind van grote hoogte naar beneden gooiden in de armen van omstanders. Om te bewijzen dat dit natuurkundig onmogelijk is, gooide de BBC-verslaggever een bowlingbal, ongeveer even zwaar als een baby, van het dak van een parkeergarage. De bal spatte in stukken uiteen. In de straten rondom Grenfell zegt men: het is niet alleen ongevoelig, maar waarom moet je getraumatiseerde mensen de mythen ontnemen waar ze nog een beetje hoop uit putten?

Maandelijkse processie

De buurt heeft een eigen middel gevonden om druk op de ketel te houden: maandelijks lopen honderden mensen twee uur lang muisstil door Kensington. De mars op iedere 14de van de maand is een begrip geworden. De processie verloopt volgens een ijzeren schema: voor zessen verzamelen bij het gemeentehuis van Kensington, daarna door de borough kronkelen. Zes brandweermannen onder een brug wachten de processie op: eerbiedig hebben ze de handen ineengeslagen, hun helmen uitgestald voor hun voeten. Sommige mensen huilen als ze de brandweermannen zien, anderen schudden ze een voor een de hand.

De stoet trekt ook door het rijke deel van de buurt, langs de etalage van makelaarskantoor Hamptons, waar stadsvilla’s te koop staan voor twee, vijf, negen miljoen pond. „Weet je dat onze borough de rijkste is van heel het land?”, sneert Ida Carty, de 18-jarige scholier van Brits-Caribische afkomst. Zelf komt ze iedere dag in aanraking met die rijkdom, ze zit op de prestigieuze katholieke school Cardinal Vaughan. „Ik heb er vrienden, maar die komen vooral uit mijn deel van de wijk. Wij vormen een minderheid.”

Merlin Daleman
Merlin Daleman
Holland Park, het rijke deel van de buurt, nabij Grenfell Tower.
Foto Merlin Daleman

Carty vertelt dat in het rijke deel de brand een jaar later veel minder leeft. „Ze zijn daar onwetend, het is alsof ze geen empathie kunnen voelen voor de slachtoffers. Ze hebben zo’n geprivilegieerde positie, voor hen is discriminatie een soort grap”, zegt ze.

Carty benadrukt dat haar klasgenoten aardig zijn en dat iedereen probeert respectvol met elkaar om te gaan. „Ik voel geen haat, diep van binnen weet ik, dit is hun land. Natuurlijk krijgen zij de mooiste huizen.” Ze ziet maar één manier om nieuw onrecht, zoals Grenfell, te voorkomen: „De situatie kan alleen beter worden als wij etnische minderheden ook onze eigen huizen kopen en die achterlaten voor de volgende generaties.”

    • Melle Garschagen
    • Maral Noshad Sharifi