Recensie

Beschaving is een gruwel, maar waarom?

Beeldende kunst Duistere beelden uit de samenwerking per post van fotograaf Roger Ballen en de tekenaar Hans Lemmen, nu in Bonnefantenmuseum Maastricht.

De collage Rip van Hans Lemmen en Roger Ballen, Rip, 2016 MARGUERITE

‘Toen de mens besloot samen te leven, moest hij zijn driften onderdrukken”, zegt de Amerikaanse fotograaf Roger Ballen in de video die hoort bij de tentoonstelling Unleashed. De mens is een dier, vult de Nederlandse tekenaar Hans Lemmen aan: „Een dier met een groter brein. Dat past niet altijd goed. Daar komen problemen van: oorlog, maar ook interne psychologische conflicten.”

Het is een duister mensbeeld dat de al dertig jaar in Zuid-Afrika wonende Ballen (New York, 1950) en Lemmen (1959, Venlo) presenteren. Hun kleine tentoonstelling (twee zalen en een videoruimte) in het Bonnefantenmuseum in Maastricht is het resultaat van samenwerking op afstand: ze stuurden elkaar kunstwerken per post, die de ander voltooide.

Een bijzondere combinatie is het: de één een internationaal werkend fotograaf, de ander een min of meer in afzondering in Vlaanderen levende Nederlandse tekenaar. Maar thematisch liggen Ballen en Lemmen helemaal op een lijn: ze verbeelden menselijke driften. De serie grimmige collages in zwart-wit wordt bevolkt door angstige figuren, agressieve honden, hongerige mensapen, faunen en andere mythische wezens. Dat duistere resultaat is geen verrassing voor wie het werk van Roger Ballen kent: hij maakt al vijf decennia foto’s van gruizig geënsceneerde taferelen. Hans Lemmen is minder bekend, maar zijn heldere en fantasierijke tekeningen sluiten verrassend naadloos aan bij de foto’s van Ballen.

Hoogtepunt: Rendez-vous

Schitterend is het gezamenlijke werk Rendez-vous uit 2016. Een man die berustend op zijn rug op de grond ligt, een skeletlichaam hurkt op zijn buik. Hun hoofden hebben ze tegen elkaar aan. Het skelet raakt met zijn hand de hand aan van de liggende man. Het is liefdevol en beangstigend tegelijkertijd. Het duistere skelet als innerlijke demon, die door de beschaafde mens wordt onderdrukt en tegelijkertijd gekoesterd.

Bekijk ook de beeldserie: Somber mensbeeld in samenwerking fotograaf en tekenaar

Rond de gedachte dat de moderne samenleving bestaat uit ‘getemde mensen’ heeft het Bonnefantenmuseum toevallig tegelijkertijd twee tentoonstellingen lopen. Eind april opende The Death of Melanie Bonajo, de eerste grote overzichtstentoonstelling van kunstenaar Melanie Bonajo (1978, Heerlen) – ondertitel: How to unmodernize yourself and become an elf in 12 steps. Met speelse, aansprekende video-installaties, vol memes en andere internetverwijzingen, bekritiseert ze het idee dat vooruitgang iedereen ten goede komt.

Geknipte en geplakte griezels

De collages op papier van Lemmen en Ballen zijn veel traditioneler. De beelden met mythische verwijzingen ogen tijdloos (ze doen soms denken aan de illustraties van Gustave Doré), maar door de knip-en-plaktechniek ook wat gedateerd. De collages hebben nog een zwakte. Visueel zijn ze sterk, vaak zelfs aangrijpend, maar wat er precies zo afschrikwekkend is aan de menselijke beschaving wordt niet echt duidelijk. Waar de griezels vandaan komen? Dat blijft schimmig.

Het is verleidelijk om, zonder op de bordjes te kijken, te proberen te zien welk werk van welke kunstenaar is. Is dit een tekening van Hans Lemmen die is bewerkt door Roger Ballen? Kijk je naar een foto van Ballen die door Lemmen onderhanden is genomen? Het is niet eenvoudig te zien. Zo erg lijken de werken die Ballen en Lemmen samen maken het resultaat van één kunstenaar. Samenleven mag dan problematisch zijn, samenwerken blijkt uitstekend te kunnen.

    • Thomas van Huut