Topambtenaar vond Balkenendes optreden ‘een slechte zaak’

Topambtenaar

In een boek blikt topambtenaar Wim Kuijken terug. Dat pakt niet gunstig uit voor oud-premier Jan Peter Balkenende. Veruit het pijnlijkst was diens optreden na de zogeheten Catshuisbrand, aldus Kuijken.

Jan Peter Balkenende maakte als premier, met name in zijn beginjaren 2002 en 2003 regelmatig belangrijke fouten. Hij ging daarbij soms meer af op adviezen van zijn politiek assistent en spindoctor Jack de Vries (CDA) dan op dat van zijn eigen ambtenaren. Bovendien liet Balkenende, toen hij in 2009 in moeilijkheden raakte in de Tweede Kamer, diezelfde ambtenaren vallen als een baksteen.

Een en ander blijkt uit een terugblik van topambtenaar Wim Kuijken op zijn lange staat van dienst bij diverse overheden. Het boek – Dienen en Beïnvloeden, verhalen over ambtelijk vakmanschap – werd dinsdagavond gepresenteerd.

Als secretaris-generaal van Algemene Zaken was Kuijken de belangrijkste ambtelijke adviseur van Balkenende tijdens de eerste vijf jaar van diens premierschap (2002-2007). Daarvoor was Kuijken gemeentesecretaris van Den Haag en secretaris-generaal bij Binnenlandse Zaken, daarna ‘SG’ bij Verkeer en Waterstaat. Momenteel is hij Deltacommissaris voor de versterking van het waterbeheer.

In gesprekken met de hoogleraar bestuurskunde Paul ’t Hart, die de basis vormen voor het boek, belicht Kuijken onder meer het optreden van Balkenende in de kwestie rond prinses Margarita. Begin 2003 was veel heisa ontstaan door uitlatingen van Margarita’s, toen nog, toekomstig echtgenoot Edwin de Roy van Zuydewijn, en van Margarita zelf. Ondanks grondige voorbereiding van het Kamerdebat door AZ-ambtenaren, week Balkenende in het debat herhaaldelijk af van het ambtelijk script. Mede daardoor kwam hij flink in de problemen. „Dat gebeurt er dus als je je dossiers niet goed leest”, riep Kuijken luid richting Balkenende, een uitlating die destijds al werd opgemerkt door journalisten.

Een jaar later, bij een andere koninklijke affaire, ging het opnieuw mis. Balkenende voelde zich in 2004 verkeerd voorgelicht door prinses Mabel over haar band uit het verleden met crimineel Klaas Bruinsma. „Tegen onwaarheid is geen kruid gewassen”, zei Balkenende tijdens een persconferentie, een verrassing voor Kuijken. „Dan voel je al direct”, zegt de topambtenaar in het boek, „dit gaat problemen geven. Dat moet daarna weer hersteld worden. Opnieuw waren we in het defensief geraakt.”

Balkenendes uitlating over Mabel beschadigde de band van de premier met koningin Beatrix, die not amused was. Overigens onderhoudt Kuijken zelf nauwe banden met het koningshuis via zijn partner Pien Zaaijer. Die is als adviseur van koning en koningin verbonden aan het koninklijk secretariaat.

Catshuisbrand

Veruit het pijnlijkste optreden van Balkenende, vond Kuijken, was diens optreden na de zogeheten Catshuisbrand. In mei 2004 kwam een schilder om het leven toen een deel van de ambtswoning van de premier vlam vatte. Behalve door ondeugdelijke spullen van de schilder, bleek de brand te zijn versneld door brandbare wandbekleding in het Catshuis. Onderzoek van diverse diensten wees op gebrekkige informatieverstrekking vanuit het departement van Algemene Zaken, waar Kuijken ambtelijk de baas was. Media spraken over een doofpot.

Lees het artikel De echte held op het ministerie is de secretaris-generaal over de groeiende kloof tussen de ambtelijke top en politici.

Jaren later, in 2009, zei Balkenende in de Tweede Kamer dat het optreden van zijn ambtenaren „onzorgvuldig, onjuist en onvolledig” was geweest.

Kuijken, sinds 2007 weg bij Algemene Zaken, liet dat niet over zijn kant gaan en stuurde Balkenende een boze brief, zo blijkt nu. Hij kon begrijpen dat de premier ongelukkig was met de informatieverstrekking, al vond Kuijken zelf niet dat hij fouten had gemaakt, zo schreef hij. Maar Kuijken vond tevens dat de premier niet zo hard in de Kamer over zijn ambtenaren had mogen oordelen, waarvoor Balkenende zelf staatsrechtelijk verantwoordelijk was. „Ik vind dit al met al dus een slechte zaak”, schreef Kuijken aan Balkenende. „Ik kan mij niet verdedigen en niemand anders doet het [...]. Het mag duidelijk zijn dat ik mij niet in alle opzichten aangesproken voel door jouw harde en overigens te begrijpen oordeel dat in deze zaak ‘ambtenaren onzorgvuldig, onjuist en onvolledig’ hebben gehandeld.”

‘Te veel macht spindoctors’

Uit het boek blijkt verder dat er vanaf 2002 spanningen waren tussen Kuijken en Jack de Vries, politiek assistent en spindoctor van Balkenende. Kuijken vond – en vindt nog steeds – dat politiek assistenten zoals De Vries te veel macht krijgen binnen departementen. Als secretaris-generaal blokkeerde Kuijken daarom destijds een deel van de informatievoorziening naar De Vries. De spindoctor van Balkenende moest bedelen om dossiers, en mocht niet aanwezig zijn bij de wekelijkse lunch van raadadviseurs. De Vries doet daarover zijn beklag in het boek. „Ik werd uit het overleg van raadsadviseurs gehouden en kreeg de stukken niet”, vertelt hij. Op zijn beurt zei Kuijken dinsdagavond tijdens de presentatie van het boek nog steeds achter zijn acties van destijds te staan.

    • Kees Versteegh