Rutte bepleit sterk Europa, maar hand blijft op de knip

Rutte hield woensdag in het Europees Parlement een, voor zijn doen, zeer pro-Europese toespraak. Kritische Europarlementariërs wezen hem erop dat bij een ambitieuze EU ook een grotere begroting hoort.

Premier Rutte houdt zijn meest pro-Europese toespraak ooit voor het Europees Parlement in Straatsburg. Foto Jonas Roosens/ANP

Het was een lange zit woensdag in Straatsburg, maar premier Rutte maakte met zijn toespraak in het Europees Parlement dan ook veel los. Er was lof, omdat hij voor zijn doen ongewoon gepassioneerd pleitte voor meer Europese eenheid en ambitie in een woelige wereld. Maar er was ook kritiek, want waar was de boter bij de vis?


Rutte leverde een scherpe analyse van de uitdagingen waar de EU zich in toenemende mate voor gesteld ziet, nu de Amerikaanse president Trump de wereldorde op z’n kop zet en internationale afspraken over Iran, klimaat en handel opzij veegt. „Het multilaterale systeem staat onder zware druk”, aldus de premier. En het is meer dan ooit aan de EU om zich sterk te blijven maken voor internationale samenwerking en vrijhandel.


Die EU is het „ultieme voorbeeld” van de kracht van zulke samenwerking en een historisch succes zonder precedent, vervolgde Rutte, die zelf toegaf dat hij zijn altijd wat magere definitie van de EU - ‘het is een markt’ - heeft ingeruild voor een bredere visie, die dichter bij die van de Franse president Emmanuel Macron in de buurt komt. „Ik ben het met bijna alles eens wat Macron vorig jaar in zijn Sorbonne-speech zei.”

Lees ook: Rutte pleit voor versterking en verbetering van EU

Kleinere EU-begroting

Mooi, dachten ze in het Europees Parlement. Totdat Rutte in het staartje van zijn toespraak het bekende Nederlandse standpunt herhaalde dat het vertrek van de Britten „logischerwijs” tot een kleinere EU-begroting moet leiden. Minder leden, minder ledengeld, nietwaar? Maar dat viel minder goed. „Europa heeft geen boekhouders nodig, maar leiders”, zei Sophie in ’t Veld (D66). „Bent u die leider, meneer Rutte?”


Ook CDU-kopstuk Elmar Brok, een vertrouweling van bondskanselier Merkel, vond Rutte niet consequent op dit punt. „Uw opstelling ten aanzien van de begroting staat haaks op de doelen die u heeft geformuleerd.” Weer een andere Europarlementariër verweet Rutte dat hij „een Europese reus” op het wereldtoneel zegt te willen, terwijl hij een dwerg de strijd in stuurt. Zonder de Britten mag de EU dan kleiner zijn, de problemen van de EU zijn dan nog steeds even groot, zo niet groter, klonk het.


Rutte vergeleek de EU met Amerikaanse kolonisten uit een John Wayne western. Die betreden gezamenlijk het onbekende en stelden hun huifkarren bij gevaar op in een cirkel. „Helaas slaat Brexit een groot gat in onze cirkel”, zei de premier. De resterende karren moeten daarom nu meer dan ooit eenheid tonen. Volgens de Europarlementariërs is dat echter niet genoeg. Een van hen zei: „Als John Wayne de kolonisten met minder vuurkracht op pad had gestuurd, denkt u dan dat ze Californië zouden hebben bereikt?”

Omstreden belastingconstructies

Wat ook niet goed viel: de nadruk die Rutte legde op het naleven van regels - de titel van de toespraak luidde ‘Afspraak is afspraak: een Unie van regels in een ontregelde wereld’. Over extra solidariteit in de eurozone kan wat Rutte betreft alleen gesproken worden als begrotingstekorten en schulden onder controle zijn. Zoals in Nederland, zeg maar. Maar dat vond zijn gehoor wat te kort door de bocht. Want stoot Nederland andere landen niet al jaren het brood uit de mond met omstreden belastingconstructies?


„Terwijl Portugal op het hoogtepunt van de eurocrisis het verwijt kreeg dat het niet genoeg bezuinigde, was het uw land dat in Portugal actieve bedrijven hielp om minder belasting te betalen”, beet de leider van de Europese groenen, Ska Keller, de premier toe. Rutte verzekerde haar dat Nederland beterschap toont en hier zelfs complimenten over heeft gekregen van de Europese Commissie.


Lees ook: Aan het Binnenhof hoort iedereen wat hij wil horen

Ondanks de kritische noten was er uiteindelijk toch ook veel tevredenheid. Iedereen beseft: Rutte is van ver gekomen. „Rutte maar ook andere leiders beseffen: om de EU te versterken is het nu of nooit”, zegt de Belgische oud-premier Guy Verhofstadt, leider van de Europese liberalen. „We kunnen niet verder met deze EU die niet in staat is oplossingen te formuleren voor de migratiecrisis, de beveiliging van buitengrenzen en de volgende financiële crisis.”


Het meest pro-Europese optreden van Rutte ooit voedt ook weer volop de speculaties over zijn Europese ambities. Donald Tusk, de huidige voorzitter van de Europese Raad, het machtige gremium van EU-regeringsleiders, blijft nog tot volgend jaar en Ruttes naam doet hardnekkig de ronde. Verhofstadt: „Ja - Tusk opvolgen – Mark zou het zeker kunnen.”

    • Stéphane Alonso
    • Tijn Sadée