Territoriale taaltwist om Alexanders koninkrijk

(Noord-)Macedonië Na de slagboom bij het Meer van Prespa houdt de Republiek Macedonië op en begint Griekenland. De bevolking moet wennen aan een nieuwe naam: Noord-Macedonië. Die kan goed zijn voor de vrede.

Oppositie-aanhangers protesteren begin juni in Skopje tegen een nieuwe naam voor Macedonië. Foto Marko/Djurica/Reuters

In zijn lege strandbar in Dolno Dupeni wijst Bosko Dimovski (66) naar de groene heuvelruggen in het zuiden. Waar de rij parasols bij het Meer van Prespa ophoudt, eindigt de Republiek Macedonië en begint Griekenland. Aan het eind van de weg die het strand scheidt van de bergen, staat een Macedonische vlag en een roestige slagboom. „Onze grensovergang, dicht sinds 1967”, zegt Dimovski.

Idyllisch maar desolaat, zo kent Dimovski zijn stek aan de oever van het meer op de grens van Macedonië, Griekenland en Albanië. Maar het historische akkoord dat de Macedonische premier Zoran Zaev en zijn Griekse ambtsgenoot Alexis Tsipras dinsdag bekendmaakten over het omdopen van Macedonië tot Republiek Noord-Macedonië plaatst deze uithoek van de Balkan in het middelpunt van een politieke omwenteling.

Dit is de plek waar Zaev en Tsipras zaterdag hun overeenkomst zullen ondertekenen om een einde te maken aan een slepend dispuut over de naam ‘Macedonië’. Sinds de republiek in 1991 ontstond uit het verbrokkelde ex-Joegoslavië, houdt Athene vol dat de naam en enkele regels in de grondwet een territoriale claim impliceren op het grondgebied en het antieke erfgoed van de Griekse landstreek Macedonië.

De nieuwe naam beklemtoont dat het land onderdeel is van de grotere regio Macedonië. Die groeide in antieke tijden vanuit het noordoosten van Griekenland, waar ook de door Grieken gekoesterde koning-krijger Alexander de Grote geboren werd. Door de geschiedenis heen omvatte de regio delen van Bulgarije, Albanië, Servië, Kosovo en de Republiek Macedonië.

Stabiliteit op de Balkan

De naams- en grondwetswijziging moet goedgekeurd worden door parlementen in beide landen en, via een referendum in de herfst, door de Macedonische bevolking. Een deel van de Griekse oppositie heeft zich al beklaagd over het akkoord en de Macedonische president weigert het te tekenen, al kan het parlement hem overstemmen.

Een geslaagde verzoening zou een sprong voorwaarts zijn voor de stabiliteit op de Balkan. Tot nu toe blokkeerde EU-en NAVO-lid Griekenland het pad van Skopje richting beide internationale allianties. Bovendien verplichtte het de Macedoniërs zichzelf in de VN ‘Voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië’ (FYROM) te noemen.

De doorbraak, is de hoop in Skopje en westerse hoofdsteden, zal de integratie van het land van 2,1 miljoen inwoners met het Westen een nieuw elan bezorgen. „We geloven dat Macedonië een uitnodiging zal krijgen om het dertigste lid van de NAVO te worden op de top van 12 juli”, verklaarde Zaev dinsdag.

Een stevig signaal in een regio waar ook grootmachten als Rusland en China invloed zoeken. Toenadering tot de EU moet bovendien vermijden dat Skopje verzandt in corruptie of terugkeert naar het autoritair getinte nationalisme van de voorgaande regering van ex-premier Nikola Gruevski.

Lees ook: De Grieken eisen ‘Macedonië’ voor zichzelf op

Ook Dimovski zal iets merken van de nieuwe entente. In de aanloop naar het akkoord besloten beide regeringen de grenspost bij het Prespameer te heropenen. De slagboom ging een halve eeuw geleden dicht als gevolg van de spanningen tussen de toenmalige rechtse Griekse junta en de socialistische Joegoslavische deelrepubliek Macedonië. Om vrienden en familie te bezoeken in het Griekse Laimos, drie kilometer verderop, moet Dimovski 130 kilometer omrijden.

Als de grens opengaat hoopt hij dat er straks meer toeristen naar zijn strandbar komen, die nu het Macedonische Meer van Ohrid en de Griekse zuiderzijde van het Prespameer bezoeken.

Maar de uitkomst van het geplande referendum is nog onzeker. Veel Macedoniërs vinden het beledigend dat ze gedwongen worden hun naam te veranderen. In Skopje zwaait de conservatieve journalist Ljubcho Zlatev met zijn paspoort. „Als hier straks Noord-Macedonië staat, ben ik niet meer dezelfde. Het is alsof je moeder niet je moeder blijkt te zijn. Verpletterend.”

Zlatev is gesteld op de nationale Macedonische identiteit die vorm kreeg in de 19e en 20e eeuw. Radicalere nationalisten hangen hun geschiedenis op aan een antieke held: Alexander de Grote. Bovenop de verlichte fontein waar Zlatev afscheid neemt, prijkt een 22 meter hoog ruiterstandbeeld van Alexander. Het is een van de vele monumenten waarmee ex-premier Gruevski Skopje omtoverde tot pseudo-antiek pretpark.

Een heldere provocatie naar de Grieken, die Alexander voor zichzelf opeisen: slechts een deel van de huidige Republiek Macedonië lag in het Alexandrijnse rijk. Slavisch sprekende volkeren, waartoe de niet-Albanese inwoners van Macedonië behoren, vestigden zich hier eeuwen na Alexander.

Gruevski staat inmiddels voor de rechter voor kiesfraude, corruptie en witwassen. Ook wordt hij beschuldigd van betrokkenheid bij het illegale afluisteren van duizenden landgenoten. Gruevski’s opvolgers veranderden de Aleksandar Makedonski-snelweg in ‘Snelweg van de Vriendschap’ en doopten de Alexander-luchthaven om tot ‘Skopje International Airport’.

De Grieks-orthodoxe kerkvader Theoklitos Passalis vindt die concessies te mager, vertelt hij in zijn bisschoppelijk paleis in Florina, een Grieks stadje vijftien kilometer ten zuiden van de grens.

Zijn moeder spreekt niet eens correct Grieks!

Pavlov, neef van de burgemeester

Dat de nieuwe naam nog steeds het woord ‘Macedonië’ bevat, vinden veel Grieken onaanvaardbaar. Alleen zij mogen hun naam verbinden aan de naam van Alexanders antieke koninkrijk, zegt de kerkvader met zwart gewaad, grijs-witte suikerspinbaard en gouden Maria-medaillon. „Macedonië zal altijd Grieks zijn. Met Macedonië in hun naam zal ons echte Macedonië een provincie worden in de ogen van hun staat. Waarom noemen ze zich niet ‘Republiek Skopje’?”

Theoklitos sprak begin juni duizenden mensen toe in Florina, als onderdeel van het protest in Noord-Griekenland tegen het huidige akkoord over de naam. Meer verzet is waarschijnlijk op komst. In regeringskringen in Skopje heerst de angst dat tegenstanders van de overeenkomst in beide landen informele steun zullen krijgen vanuit Rusland, dat Macedonië uit de NAVO wil houden. Maar, zegt burgemeester Ioannis Voskopoulos van Florina in zijn kantoor: „Dit is vooral een morele kwestie: Macedoniërs stelen onze geschiedenis.”

De geschiedenis is van elastiek

Ook hier blijkt de geschiedenis elastisch. Grieks Macedonië is historisch een taalkundig gemengde regio, die grote bevolkingswisselingen zag en waar onder meer Grieken, Bulgaren en Ottomanen vochten voor overwicht. Dat bewijzen ook de familiebanden van de burgemeester. Zijn neef Pavlos Voskopoulos noemt zichzelf etnisch Macedonisch activist en promoot het gebruik van het Slavische dialect dat veel lokale dorpelingen spreken. Volgens taalkundigen komt het grotendeels overeen met het Macedonisch dat in Skopje gesproken wordt.

„Mijn neef de burgemeester komt uit een Macedonisch sprekende familie”, had Pavlos de avond ervoor verteld boven een glas ouzo. „Zijn moeder spreekt niet eens helemaal correct Grieks!” Onzin, zegt de burgemeester een dag later. „Grieks was onze thuistaal.”

Erg breed gesteund worden de opvattingen van Pavlos niet. De duizenden dorpelingen die naast Grieks het Slavische dialect spreken, hangen meestal de Griekse identiteit aan. Dat is het gevolg van afgedwongen ‘hellenisering’, zegt Pavlos in reactie daarop. „De Griekse ideologie is: we zijn allemaal kinderen van Socrates, Pericles en Alexander. Al de rest wissen ze uit.’”

Op het dorpsplein van Laimos, het Griekse buurdorp van Dolno Dupeni, komt de enige beweging op een hete namiddag van tsjirpende vogels. Over een bochtige grindweg stuurt Mihalis Petrakis, adviseur van de burgemeester, zijn terreinwagen naar een andere roestige slagboom: de Griekse grenspost. Aan de horizon is de Macedonische vlag nog zichtbaar. In deze grensplaats overheerst, net als aan de overkant, pragmatisme. Ook Grieken kunnen meer toeristen goed gebruiken, zegt Petrakis. En zou het niet mooi zijn als net de versplinterde Balkan Europa een voorbeeld geeft door grenzen te slechten? Petrakis: „Zodat mensen aan dit meer even vrij bewegen als de pelikanen.”

Correctie 18-6-2018: In een eerder versie van dit artikel stond dat de Grieks-orthodoxe kerkvader Theoklitos Passalis voorstelde om de Republiek Macedonië ‘Democratie Skopje’ te noemen. Dit moet evenwel ‘Republiek Skopje’ zijn. Het Griekse woord ‘dimokratia’, dat Passalis gebruikte, betekent in deze context ‘republiek’.