Het WK is een herkansing voor Rusland

Gastland Rusland Met het WK heeft president Poetin maar één doel: Rusland neerzetten als baken van gastvrijheid en ontwikkeling, en daarmee respect afdwingen.

Er zijn strenge veiligheidsmaatregelen afgekondigd voor het WK, zoals rond de stadions in Sint-Petersburg (links), Moskou (rechtsboven) en Samara (rechtsonder). Foto’s Dmitri Lovetsky/AP, Gleb Garanich/Reuters, Maddie Meyer/AFP

Burgemeester Sergej Sobjanin van Moskou had werkgevers opgeroepen het personeel vrij te geven, als Rusland deze donderdag in het immense Loezjnikistadion aftrapt voor het duurste WK voetbal tot nu toe.

Misschien dat een snipperdag de stemming er een beetje in krijgt, want terwijl de buitenlandse fans de binnenstad van Moskou opvrolijken, lijken de Russen nog niet gegrepen door de voetbalkoorts. Voorlopig zijn vooral de hoteliers in vervoering over het op één na grootste sportevenement op aarde: de kamers in de Russische hoofdstad zijn in prijs meer dan verdubbeld.

Gezien de prestaties van de Russische nationale ploeg is het gebrek aan geestdrift begrijpelijk. Van de afgelopen zeven interlands wist het Russische elftal er niet één te winnen. Na de 1-0 nederlaag tegen Oostenrijk, eind vorige maand, daalde Rusland op de FIFA-wereldranglijst naar plaats 70. Rusland is daarmee de laagst gekwalificeerde deelnemer aan het toernooi. Volgens een poll van tijdschrift Sport Express gelooft minder dan de helft van de Russen dat het nationale elftal de poulefase zal weten te overleven. Maar Rusland zit in een makkelijke groep en als het deze donderdag wint van Saoedi-Arabië zou de stemming ineens kunnen omslaan.

De schandalen vervlogen

Net als vier jaar geleden, bij de Winterspelen in Sotsji. Toen het olympische vuur eenmaal was ontbrand, waren schandalen rond de vertragingen in de bouw, ecologische schade en de schaamteloze corruptie snel vervlogen. De organisatie was vlekkeloos, Rusland haalde een recordaantal medailles en zelfs oppositieleider Aleksej Navalny raakte enthousiast. Na de massale protesten tegen Poetins herverkiezing in 2012 en de repressie die daarop volgde, had Rusland in sport een gemene deler gevonden.

Zelfs de bushokjes in Moskou hebben nu gratis wifi

Op de roes van Sotsji volgde de kater. De annexatie van de Krim en de oorlog in het oosten van Oekraïne leidden tot politieke confrontatie met het Westen en economische sancties die diep ingrepen in de Russische economie. Gewone Russen kregen te maken met dalende inkomens en stijgende prijzen. Tot overmaat van ramp werd Rusland te kijk gezet door een dopingschandaal zoals de sportwereld nog nimmer heeft gezien. De Spelen van Sotsji, Poetins persoonlijke prestigeproject, zullen de geschiedenis in gaan als de Spelen waarbij geheim agenten urinemonsters achteroverdrukten door een gat in de muur.

Ook de reputatie van president Poetin liep averij op. Onder zijn leiding werd Rusland de afgelopen jaren de paria van de internationale gemeenschap: hoofdverdachte in het MH17-dossier, beschuldigd van het beïnvloeden van de Amerikaanse verkiezingen en het vergiftigen van oud-spion Skripal in het Britse Salisbury.

Het afbladderen van hun statuur in de wereld doet de Russen pijn. Het wereldkampioenschap voetbal is een herkansing voor Rusland, niet zozeer op sportief vlak, maar om te laten zien dat het internationaal meetelt en respect verdient.

Het Kremlin heeft dan ook niets aan het toeval overgelaten. Er verschenen tien gloednieuwe stadions. Binnensteden werden opgeknapt en opgeverfd, en in Rostov aan de Don werd zelfs een compleet nieuw vliegveld aangelegd. De Aeroexpress, de treinverbinding naar de Moskouse luchthavens, kreeg moderne dubbeldekkers. Zelfs de bushokjes in Moskou hebben nu gratis wifi. Vele duizenden beveiligers en Engels sprekende gastvrouwen en gastheren moeten de supportersstromen in het immense land in goede banen leiden. 14 miljard dollar (11,9 miljard euro) besteedt Rusland aan het evenement, meer dan Brazilië in 2014. Na de duurste Winterspelen organiseert Rusland nu het duurste WK ooit.

Absoluut horrorscenario: een aanslag

Het WK mag niet worden verstoord door hooligans, politieke activisten, of – het absolute horrorscenario – een terroristische aanslag. Net als rond Sotsji zijn vérgaande veiligheidsmaatregelen afgekondigd. Het Europees kampioenschap in Frankrijk werd twee jaar geleden nog opgeschrikt door horden Russische hooligans die Britse fans het ziekenhuis in sloegen. Om dat te voorkomen voert de Russische veiligheidsdienst FSB ‘preventieve gesprekken’ met Ruslands harde kern, waarin zij worden geïntimideerd en gedwongen tot goed gedrag. De boodschap: we weten je te vinden. Ook de bevoegdheden van de politie zijn flink uitgebreid: wangedrag wordt bestraft volgens strenge extremismewetgeving, de politie mag zonder opgaaf van reden toegangsbewijzen innemen, prostituees en zwervers zijn de speelsteden uit gezet.

En daarbij blijft het niet. Gezichtsherkenning, een algeheel alcoholverbod rond de stadions en een zwarte lijst van ordeverstoorders moeten voorkomen dat raddraaiers het feest verstoren. Supporters kregen in april vast een voorproefje: bij de kwartfinale van de Europa League tussen Arsenal en CSKA Moskou werden in de Russische hoofdstad tweeduizend politieagenten ingezet.

Beveiliger bij het stadion in Moskou.

Foto Gleb Garanich/Reuters

Net als vier jaar geleden hebben de veiligheidsdiensten alles op alles gezet om een terroristische aanslag te voorkomen. Vorige maand verklaarde de FSB een aan Islamitische Staat gelieerde cel te hebben opgerold die het zou hebben gemunt op WK-doelen. In de opstandige deelrepubliek Dagestan worden in een grote antiterreuroperatie ‘strijders’ uitgeschakeld.

Zelfs aan milieurampen is gedacht. Chemische bedrijven rond de speelsteden kregen van de FSB de opdracht gevaarlijke bedrijfsprocessen te staken. Toen experts waarschuwden dat dat de bedrijfsrisico’s juist zou vergroten, werd de maatregel goeddeels weer ingetrokken.

Mensenrechtenorganisaties zijn kritisch over de wirwar aan regels, die per speelstad kunnen verschillen. Zo moeten niet alleen buitenlanders maar ook Russen die een speelstad bezoeken, zich binnen drie dagen registreren bij de autoriteiten. Demonstraties in welke vorm dan ook zijn tijdens het WK verboden. Autobezitters die in de buurt van de stadions wonen, moeten een speciale pas aanvragen om er te kunnen parkeren. Bussen en niet-geaccrediteerde taxi’s mogen de speelsteden niet in. In sommige steden is de taxidienst Uber verboden.

Symbool van dit zerotolerancebeleid is de zaak rond student Dmitri Petelin. Studenten van de Moskouse Staatsuniversiteit protesteren al wekenlang tegen de komst van het zogeheten FIFA Fan Fest voor het universiteitsgebouw, waar tienduizenden supporters op af zullen komen. Petelin werd op 1 juni aangehouden, omdat hij een wegwijzer zou hebben beklad met de tekst ‘Nee tegen de fanzone!’. Pas onder grote maatschappelijke druk bleek justitie bereid de strafzaak wegens ‘hooliganisme’ – waarop gevangenisstraf staat – te seponeren. De wegwijzer kon trouwens eenvoudig worden gereinigd.

Corruptie is er natuurlijk ook. In Sint-Petersburg zit de voormalig vicegouverneur van de stad sinds 2016 in de cel wegens het aannemen van steekpenningen. Hij zou voor bijna 900.000 dollar een scorebord hebben aangekocht voor de Zenit Arena – met een kostprijs van ruim 1 miljard dollar het duurste stadion ter wereld. Oligarch Ziavoedin Magomedov van bouwconglomeraat Summa Group werd in maart gearresteerd voor het verduisteren van 35 miljoen dollar bij de bouw van het stadion in Kaliningrad.

Veiligheidsmaatregelen bij het stadion in Samara.

Foto Maddie Meyer/AFP

Over deze kwesties zal de komende weken waarschijnlijk niet worden gesproken. Als de organisatie soepel loopt, zal er vier weken lang goed nieuws uit Rusland te zien zijn op de tv-schermen van meer dan een miljard kijkers over de hele wereld. De pr-waarde daarvan mag niet worden onderschat. Dat geldt ook voor het bezoek van ruim 1,1 miljoen buitenlandse gasten, die blij verrast zullen zijn over de schone binnensteden, de veiligheid op straat en de hartelijkheid van gewone Russen. Rusland zet in op soft power – heel wat anders dan president Poetin die opschept over nieuwe kernwapens.

Het viplijstje voor de opening is kort

Misschien is er ook ruimte voor een persoonlijk charmeoffensief van de Russische president. Het viplijstje voor de openingswedstrijd is niet erg indrukwekkend, met de presidenten van landen als Wit-Rusland, Kirgizië en Paraguay. Anders dan bijvoorbeeld de regeringsleiders van IJsland en het Verenigd Koninkrijk hebben de Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Macron laten doorschemeren er wel bij te zullen zijn. Merkel sloot zelfs politieke onderhandelingen tijdens haar bezoek niet uit. Conflicten kun je niet oplossen zonder praten, zo zei Merkel in een interview met de Duitse tv-zender ARD.

Het WK voetbal als podium voor vredesonderhandelingen over de oorlog in Oekraïne? Vorige week gaf Poetin nog een waarschuwing af tijdens zijn jaarlijkse vragensessie met het Russische volk. Als Kiev het WK aangrijpt voor een offensief in de Donbas, zo zei Poetin, „zal dat grote gevolgen hebben voor de gehele Oekraïense natie.”