Koele minnaar EU steeds meer Europeaan

Rutte in Europa

Premier Rutte spreekt woensdag het Europees Parlement toe. Ze lusten hem daar rauw, maar bespeuren ook groeiende EU-passie

Premier Rutte wacht in februari voor het Catshuis in Den Haag op Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad. Foto Olaf Kraak/ANP

Mark Rutte in het hol van de leeuw? Daar heeft het alle schijn van als de Nederlandse premier deze woensdag in Straatsburg het Europees halfrond toespreekt. Genoeg Europarlementariërs die hem rauw lusten. Want was dit niet de man die hun parlement met dédain omschreef als ‘de feestcommissie op zoek naar een feest’?

„Men is dat niet vergeten”, zegt GroenLinks-Europarlementariër Bas Eickhout.

In Europa staat Rutte bekend als koele minnaar van de EU. ‘Niet méér EU, maar een betere EU’, klinkt al jaren zijn slogan.

Maar vriend en vijand in de EU-wandelgangen zien de laatste tijd ook een andere Rutte, die met meer passie durft te spreken over de noodzaak tot meer Europese samenwerking.

„Hij kwam altijd met een geladen pistool naar de Europese onderhandeltafels”, zegt PvdA-eurofractieleider Paul Tang. „Maar nu komt hij spontaan opdraven in het Europarlement. Een wereld van verschil.”

Het respect voor Rutte, sinds 2010 premier, „groeit”, zegt Eickhout.

Ruttes toespraak in het Europarlement – deze woensdag om 10.00 uur - komt op een moment dat de EU zoekt naar houvast in een wereldorde die wordt ontregeld door Trump, Poetin en Erdogan. Maar ook intern is de EU zoekende: de botsende visies op migratie-, klimaat- en montetair beleid verdelen Europa.

Tegen de achtergrond van groeiende geopolitieke onrust wil Rutte daarom een pleidooi houden voor meer samenhang binnen de EU. Zijn toon zal enerzijds pragmatisch zijn, dat is de „nuchterheid” die we van Rutte kennen, zegt Eurocommissaris Frans Timmermans.

Omslag in Ruttes denken

„Maar ik zie tegelijk bij Rutte steeds meer het besef dat onder die pragmatische benadering van de EU het fundament moet zitten van de waarden die we als Europeanen delen. Waarden die door de globalisering onder druk zijn komen te staan.”

De omslag in Ruttes denken over de EU was de EU-Turkije-deal in maart 2016 waarmee de explosieve instroom van vluchtelingen naar Europa werd ingedamd. Rutte sleutelde mee aan die deal – Nederland was op dat moment roulerend voorzitter van de EU.

„Tijdens het voorzitterschap heeft Rutte geleerd dat de EU niet alleen maar iets is dat je thuis in eigen land afschildert als iets lastigs. Plots bleek voor hem dat je met de EU ook iets kunt bereiken.”

Lees ook: Rutte werpt zich op als leider van acht ‘nuchtere’ EU-landen

Dat halfjaarlijkse voorzitterschap werd voor Rutte een wake-upcall, zeggen betrokkenen.

Met de voorzittershamer in de hand moest Rutte toezien dat het Verenigd Koninkrijk, in EU-verband zo vaak de bondgenoot van Nederland, ervoor koos de EU te verlaten.

De Britten staan vanouds garant voor tegenwicht aan de dominante Frans-Duitse as in de EU, zegt Europarlementariër Peter van Dalen van de ChristenUnie. „Na de Brexit moet Rutte die rol gaan overnemen.”

„Hij is er flexibel genoeg voor”, zegt de Belgische oud-eurocommissaris Karel De Gucht, politiek familiegenoot van Rutte in de partij van Europese Liberalen (Alde). „Rutte is een handig politicus.”

Soms iets te handig, vindt de Belg. Uit angst om voor eurofiel te worden uitgemaakt door partijen als de PVV „heeft Rutte zich jarenlang te mild opgesteld tegenover anti-Europeanen”, zegt De Gucht. „Ruttes tactiek was: stil blijven zitten, dan waait het wel over. Maar ik had liever gezien dat hij zijn Europese hart had laten spreken.” De Gucht leerde Rutte kennen in de tijd dat die de strijd om het VVD-leiderschap won van Rita Verdonk. „Verdonk stelde zich uiterst rechts op. Rutte juist progressief en zeer pro-Europees. Dat vond ik mooi.”

Maakt Rutte kans om over ruim een jaar EU-raadspresident Donald Tusk op te volgen? Daarover wordt in Brussel en Straatsburg inmiddels druk gespeculeerd. „Dat is een compliment voor Rutte”, zegt Jeanine Hennis, VVD-Kamerlid en vertrouweling van Rutte. „Maar hij wil niet. Hij heeft zich gecommitteerd aan het regeren van Nederland.”

Rutte is volgens haar op Europees terrein „enorm gegroeid.” Hennis: „Hij had geen Europese achtergrond. Maar zijn dossierkennis is nu op alle EU-terreinen enorm. Europa is zijn alledaagse praktijk geworden.”

In het Straatsburgse halfrond wil Rutte zijn toespraak kort houden – hooguit een kwartier – om ruimte te houden voor debat.

Bij de Europese Groenen zijn de messen geslepen om Rutte te ondervragen over ‘belastingparadijs Nederland’. Veel Europese landen lopen volgens de Groenen inkomsten mis omdat multinationals via Nederland belasting ontwijken.

Ontzag voor smeden coalities

Maar heel moeilijk zal de ervaren debater Rutte het niet krijgen. „Hij is één van de langstzittende regeringsleiders, en lang in het zadel blijven wordt steeds moeilijker in Europa”, zegt Eickhout (GroenLinks). „Hier in het Europarlement is er ontzag voor de manier waarop Rutte telkens coalities weet te smeden.”

Maar hij moet wel met „een goed verhaal komen hoe het ánders moet” zegt D66-Europarlementariër Sophie in ’t Veld.

Nu met de onvoorspelbare Trump de trans-Atlantische verhouding aan diggelen ligt „is de noodzaak van een sterke EU groot, en Rutte weet dat”, zegt In ’t Veld. „Maar dan moet Rutte wel beseffen dat de EU volledig op de schop moet. Om snel te reageren op crises voldoen de oude EU-structuren niet meer.”

De Gucht dicht Rutte inmiddels een Europese hoofdrol toe, als opvolger van Tusk. „Áls hij het wordt, dan gaan we eindelijk die andere, pro-Europese Rutte leren kennen. Want dat is hij, in zijn diepste wezen.”

    • Tijn Sadée