Recensie

Infiltreren in bizar wrede wereld Van Warmerdam

Expositie Alex van Warmerdam Negen speelfilms en tien nieuwe werken staan centraal op de grote zomertentoonstelling die Filmmuseum Eye wijdt aan cineast, schilder, dichter en theatermaker Alex van Warmerdam.

Beeld uit Van Warmerdams film Schneider vs. Bax.

In elke museum loopt er wel eentje rond. Zo’n beetje chagrijnige suppoost, die liever niet wil dat er te veel bezoekers komen. Kunstwerken laten zich het beste betrappen als er niemand is. In een van de werken die cineast, schilder, dichter, en theatermaker Alex van Warmerdam (1952) voor de nieuwe tentoonstelling L’histoire kaputt voor het Filmmuseum Eye in Amsterdam maakte heet ze ‘De informant’. Ze heeft alle bezoekers direct in de smiezen. Maar als er te veel mensen zijn, dan kun je haar makkelijk missen. Ze wordt in de acht minuten durende filmloop gespeeld door actrice Leny Breederveld en gluurt vanuit het hoekje van een wit projectiescherm en de zwarte wand ernaast af en toe de expositieruimte binnen. Drie stappen, speurende blik. En weg is ze weer.

Je verwacht ieder moment dat de weggeschilderde deur in de muur naast het wandvullende scherm opengaat en dat er haastig iemand met een stapel dossiermappen naar buiten komt lopen om Van Warmerdam op de hoogte te stellen wie er nu weer allemaal de gore moed hebben gehad naar zijn kunstwerken te kijken. Tien zijn het er. Die hij allemaal nieuw voor deze tentoonstelling maakte. En een oud werk; een gapend kussen uit 1984 waar je als bezoeker de neiging krijgt je hoofd bij het verlaten van de tentoonstelling even op te rusten te leggen en verder te dromen van dit fenomenale Van Warmerdam-universum.

Grillige associaties

L’histoire kaputt bestaat uit filminstallaties als ‘De informant’; echte en geanimeerde ‘levende’ schilderijen die een inkijkje geven in de grillige associaties in zijn hoofd; ruimtelijke werken die als vergeten decors werken; en filmschermen met daarop fragmenten uit zijn speelfilms. Die zijn deze zomer ook in retrospectief in Eye te zien.

Als bezoeker waan je je ook een beetje een informant, of misschien zelfs wel een infiltrant in Van Warmerdams bizar-wrede en volstrekt idiosyncratische wereldruim dat we kennen uit de bossen en de buitenwijken van films als De Noorderlingen (1992) of indringersthriller Borgman (2013).

Dat blijkt ook uit wat waarschijnlijk de twee topwerken van de tentoonstelling zijn: ‘Het zoekgeraakte meisje’ en ‘Kamer’.

Over die laatste David-Lynchiaanse wandeling door een container die de verlaten set van een nachtmerrie verbergt is het beter niet te veel te verklappen. Als je eerst de andere werken hebt bekeken, waarin veel gezeul met lijken, verstoorde familieverhoudingen, complotten en details waarvoor je aan twee ogen niet genoeg hebt, dan kun je zelf de details van die in de tijd gestolde plaats delict wel invullen. Het is een eenpersoonservaring. En elke bezoeker zal er iets anders zien en verzinnen.

Voor ‘Het zoekgeraakte meisje’ moet je je hoofd in een opslagtank steken, waar een aangespoeld kinderlijkje in het zand heel stil ligt te vergaan. Haar hoofd bestaat uit een enorm zelfbladerend boek met portretstudies. Alle gezichten die ze niet meer kan trekken. Van Warmerdam kreeg het idee toen hij bij een eerdere tentoonstelling in Eye het dromenboek van de Italiaanse filmmaker Federico Fellini in een vitrine zag liggen. Wat zonde dat je maar twee pagina’s kunt zien, dacht hij, en zo ontstond het beeld van die bladzijden die zichzelf omslaan. Voordat zo’n werk dan zijn uiteindelijke vorm vindt gaan er eindeloze lagen en stadia voorbij, vertelde zijn broer en producent Marc van Warmerdam bij de opening afgelopen week.

Hoe dat werkt zien we bijvoorbeeld in de schilderfilms ‘L’histoire kaputt’ en ‘Schepselen van het woud’. De laatste hangt naast een schilderij van een reiger, en wie lang genoeg naar de film ernaast kijkt ontdekt dat er onder de verf nog honderden andere beelden verstopt moeten zijn. Karakteristieke Van Warmerdam-koppen, grafisch uitgelijnd en ongenaakbaar, seksuele fantasieën, betoverde bossen. Elementen die we uit al zijn films kennen. Op het filmpje flitsen ze voorbij. Op het schilderij ernaast zijn ze voorgoed onzichtbaar onder tientallen lagen verf. Zoals ze waarschijnlijk ook onder zijn films, toneelstukken en gedichten schuilen. Maar voor nu zijn ze even uit Van Warmerdams zelfbladerende hoofd ontsnapt.

    • Dana Linssen