Hard oordeel over bestuur Stedelijk Museum Amsterdam

Gemeenteonderzoek Directie en toezichthouders van het Stedelijk Museum Amsterdam maakten te goeder trouw vele fouten, concluderen onderzoekers.

De buitenzijde van het Stedelijk Museum, ontworpen door architectenbureau Benthem Crouwel. Foto Koen van Weel / ANP

Drie leden van de raad van toezicht van het Stedelijk Museum Amsterdam stappen op. Ze doen dat naar aanleiding van een dinsdagavond gepubliceerd onderzoek naar de gang van zaken bij het museum ten tijde van artistiek directeur Beatrix Ruf. Na het tumultueuze vertrek van Ruf, half oktober, gaf de gemeente Amsterdam opdracht tot het onderzoek.

De onderzoekers constateren in hun gedetailleerde rapport dat het toezicht op het belangrijkste Nederlandse museum voor moderne en hedendaagse kunst op diverse punten ontoereikend was. Madeleine de Cock Buning, waarnemend voorzitter van de raad, en de leden Jos van Rooijen en Rita Kersting erkennen de bevindingen van het rapport, stellen ze in een persbericht. „We nemen daar verantwoordelijkheid voor.”

Het Stedelijk kwam afgelopen herfst diverse malen in opspraak. De zakelijk directeur stapte op en daarna bleek dat ze niet met de artistiek directeur overweg kon, voor een schenking bleek stiekem ook 1,5 miljoen euro betaald, en directeur Ruf bleek een persoonlijke, zeer winstgevende bv te hebben.

De onderzoekers zeggen niet te twijfelen aan de integriteit van de directie en de leden van de raad van toezicht. Er zijn veel fouten gemaakt en die zijn „verwijtbaar, maar niet ernstig verwijtbaar”, aldus de onderzoekers.

Niet transparant

Op „nogal wat punten” week het museum de afgelopen jaren af van de museumregels voor goed bestuur. Over die afwijkingen was het museum bovendien niet transparant, staat in het rapport.

Toezichthouders gaven bijvoorbeeld geregeld zonder verantwoording kunstwerken in bruikleen aan het museum. Ook had het Stedelijk niet mogen verhullen dat het in 2016 voor een grote schenking van Thomas Borgmann ook had betaald. De Duitse verzamelaar wilde per se ook 1,5 miljoen voor zijn schenking ontvangen.

De onderzoekers berichten uitvoerig over de miljoen Zwitserse frank (863.000 euro) die Ruf in 2015 en 2016 ontving van de Zwitserse uitgever Michael Ringier. Die bonus voor succesvol advieswerk dat zij voor haar komst naar Amsterdam verrichtte, had directeur Ruf niet alleen aan de toenmalige voorzitter van de raad van toezicht moeten melden. Met de bonus op zich was niets mis, constateren de onderzoekers. Maar Ruf heeft toch de geschreven en ongeschreven museumregels overtreden door de gift niet aan de volledige raad van toezicht voor te leggen.

Er valt veel te verbeteren bij het Stedelijk, blijkt uit het advies dat de Amsterdamse Kunstraad vandaag uitbrengt na het vertrek van Beatrix Ruf. ‘Stedelijk moet verbinding met Amsterdam herstellen’

Ook had ze moeten beseffen welke consequenties het aanvaarden van zo’n uitzonderlijk hoge bonus zou hebben voor het museum en voor haar eigen functioneren. Vroeg of laat had ze over de gift immers toch publiekelijk verantwoording moeten afleggen.

Slechte verstandhouding

De onderzoekers verwijten de raad van toezicht dat er niet is ingegrepen toen duidelijk zichtbaar werd dat de verstandhouding tussen zakelijk directeur Karin van Gilst en Beatrix Ruf slecht was. Die terughoudendheid verdient „allerminst een schoonheidsprijs”.

De gang van zaken rond Rufs vertrek kenschetsen de onderzoekers als „bijzonder ongelukkig”. Waarom zijn de resultaten van het onderzoek niet afgewacht? In het rapport wordt nauwgezet gereconstrueerd hoe het kon gebeuren dat Ruf ontslag nam. De oud-directeur vindt dat zij „gedwongen is om ontslag te nemen”. Ferdinand Grapperhaus, toen de voorzitter van de raad van toezicht en een paar dagen na het vertrek van Ruf benoemd tot minister van Justitie en Veiligheid (CDA), ontkent dat stellig.

Tijdbalk: Hoe het Stedelijk Museum van affaire naar affaire struikelde

Ruf voelde zich door Grapperhaus onder druk gezet om af te treden, vertelde zij de onderzoekers. De vorige voorzitter van de raad, zei Grapperhaus volgens Ruf, zou niets geweten hebben van haar bonus van een miljoen euro en de gemeente zou gedreigd hebben de subsidie voor het museum in te trekken. Grapperhaus ontkent dat dit zo is gezegd.

De onderzoekers doen tien aanbevelingen voor veranderingen. Ze dringen aan op beter toezicht op de directie en willen dat nieuwe toezichthouders voortaan door de gemeente worden benoemd. Ze stellen ook maatregelen voor om de schijn van belangenverstrengeling te voorkomen. Ook wordt er aangedrongen op directieleden die goed met elkaar overweg kunnen en die „unisono leiding geven aan een complexe organisatie”.

Correctie (13 juni 2018): In een eerdere versie van dit artikel stond in het fotobijschrift dat het gebouw van het Stedelijk Museum is ontworpen door Rem Koolhaas. De nieuwbouw van het museum is een ontwerp van architectenbureau Benthem Crouwel. Koolhaas tekende voor de vorig jaar geopende nieuwe inrichting van de collectiepresentatie Stedelijk BASE.

    • Daan van Lent
    • Arjen Ribbens