Hoogovens in Pennsylvania zijn nu toeristische trekpleisters

Reizen In de hoogovens in Bethlehem werd vorige eeuw het moderne Amerika gesmeed. Nu vertellen ze als openluchtmuseum het verhaal van de ondergang van de industrie, en de wedergeboorte van het stadje.

Roestige hoogovens vormen de skyline van Bethlehem in Pennsylvania. Foto Reuters

De afslag van de Walter J. Dealtrey-snelweg bij Hellertown is niet te missen. Er is geen bord nodig om aan te geven dat dit de weg is naar Bethlehem, een klein stadje in Pennsylvania, op anderhalf uur rijden van New York. In de verte doemt een roestige skyline op. Vier bouwwerken steken uit boven de groene heuvelachtige omgeving van Lehigh Valley, een cluster van oude industriesteden met een kleine miljoen inwoners. Na twee kilometer rijden veranderen de contouren van deze 70 meter hoge roestvormige kruiken in een duidelijk plaatje. Dit zijn de hoogovens van de iconische The Bethlehem Steel Corporation.

Opgericht in 1857 als de Bethlehem Iron Company werden hier vorige eeuw de kenmerkende H-vormige stalen balken gesmeed die nog steeds dagelijks ruim 112.000 auto’s dragen op de Golden Gate Bridge in San Francisco en terug te vinden zijn in het Witte Huis en het Hooggerechtshof in Washington DC. Zonder dit bedrijf zou de wereldberoemde skyline van New York er heel anders uitzien.

In de jaren twintig bouwde Bethlehem Steel 1.127 oorlogsschepen die werden ingezet in de Tweede Wereldoorlog, een zesde van het aantal dat op het hoogtepunt in 1945 werd ingezet.

Het zijn feitjes die Kathy Zoshak (64) tijdens de dagelijkse ‘Rise and Fall of Bethlehem Steel Tour’ moeiteloos oplepelt. Na afloop van een film over de bedrijfsgeschiedenis verwelkomt ze de elf bezoekers met een verweerde grijze veiligheidshelm op haar hoofd met aan de voorkant in wit militair lettertype ‘Zosh’ (denk aan het ‘A-Team’ logo) en op de achterkant een gele sticker met ‘veiligheid voor mij, mijn gezin en mijn medemens’. „Laat je niet bedotten door de helm”, lacht ze. „Ik heb nooit voor Bethlehem Steel gewerkt. Maar mijn grootvader werkte er wel 35 jaar. Bijna mijn hele familie eigenlijk.”

Op het hoogtepunt van Bethlehem Steel in 1943 werkten er dagelijks meer dan 31 duizend mensen op het immense terrein. „Bethlehem was staal, en staal was Bethlehem.” De oprichting in 1857 viel samen met een enorme vraag naar ijzer: voor wapens in de Amerikaanse burgeroorlog, maar ook voor spoorrails om de industriële revolutie in het noordoosten van het land te ondersteunen en het onontgonnen Wilde Westen te bereiken. Bethlehem was ‘America’s City’.

In de gieterij smolten de schoenzolen

Uit de gigantische hoogovens komen allang geen rookpluimen meer. Kort na ‘9/11’ ging het hele bedrijf, met meerdere fabrieken in het land, na jaren zwalken volledig failliet. High van de jaren van voorspoed had het management zichzelf en het personeel (via de vakbonden) riante, en iets te vaak, salarisverhogingen gegeven. Het kon niet op.

„Er waren voor managers van Bethlehem Steel drie golfbanen in de omgeving”, zegt Zoshak terwijl ze voor de voormalige gieterij staat. „Eén voor elke laag van bestuur.” De gieterij is meer een stalen geraamte dan een gebouw; het metalen dak is deels ingestort en tussen de overgebleven rode bakstenen muren groeien felgroene struiken. Zoshak vertelt hoe in de gieterij regelmatig de rubberen schoenzolen van arbeiders smolten of houten klompen in brand vlogen door de immense hitte. „Oud-werknemers zouden er alles voor geven om weer hier te werken”, lacht de gids. „Ze missen de verbroedering die werken op zo’n extreme plek met zich meebrengt.”

Mismanagement, dwarsliggende vakbonden, stakingen en goedkopere buitenlandse concurrenten wurgden Bethlehem Steel. Tegen het einde ondersteunden een kleine 14.000 werknemers de pensioenkosten van bijna honderdduizend oud-collega’s.

De staalleverancier van het iconische Chrysler Building kreeg in 1970 niet de opdracht voor het oorspronkelijke World Trade Center. Tienduizenden mensen werden in de jaren zeventig en tachtig ontslagen of verloren hun recht op pensioen – soms een week voordat zij zouden stoppen – en moesten opeens jaren langer werken.

De aantrekkingskracht van Bethlehem is niet de ruin porn. Het is een typisch comeback-verhaal

Net als veel van de industrie in de VS vertelt de ondergang van Bethlehem Steel het verhaal van het einde van de Amerikaanse Droom in wat de Rust Belt werd. De pijn van verloren prestige door hard werken wordt door jong en oud nog altijd gevoeld in ‘het echte Amerika’.

Ontroerd tot in het diepst van hun ziel

Maar de aantrekkingskracht van Bethlehem is niet de ruin porn, al zullen liefhebbers van vervallen gebouwen hun geluk niet op kunnen op het voormalige industrieterrein. Bethlehem heeft juist een typisch comeback-verhaal waar Amerikanen – en liefhebbers van het land – geen genoeg van kunnen krijgen. Het stadje herrees de afgelopen twintig jaar uit de as.

Toen Bethlehem Steel in 1984 aan de tweede grote ontslaggolf begon werd ArtsQuest opgericht, vertelt bestuursvoorzitter Kassie Hilgert. Deze non-profitorganisatie zet zich sinds de jaren tachtig in voor de nieuwe ontwikkeling van de stad, kleinschalige industrie en toerisme. „De ondergang van Bethlehem Steel moest niet de strop rond onze nek worden.” Dat is gelukt. Onder auspiciën van de organisatie begon het industrieterrein aan een nieuw leven als openluchtmuseum en evenemententerrein Steelstacks. Tegenwoordig is de stad even bekend om de oude fabriek als om het jaarlijkse tiendaagse muziekevenement Musikfest dat 1,2 miljoen mensen trekt. Daar vormen spookachtig verlichte hoogovens de imposante achtergrond voor concerten van artiesten als Alice Cooper, Maroon 5 en Ray Charles, of het podium voor comedians als Jerry Seinfeld.

Ook de jaarlijkse kerstmarkt op het industrieterrein en de historische binnenstad geldt als een van de besten van het land. En dat is niet voor niks. Het stadje, in 1741 gesticht door missionarissen van de Duitse Evangelische Broedergemeente en vernoemd naar de geboorteplaats van Jezus, staat in de regio ook bekend als ‘Christmas City USA’. Sinds 1937 wordt het holiday season in december geopend met het aansteken van de 28 meter hoge ster op de boven de stad uittorende South Mountain. Meer ‘Coca-Cola’ kan de al zo felverlichte Amerikaanse kerst niet worden in Bethlehem.

Toch blijft Bethlehems grootste attractie de oude staalfabriek die de motor was van het land in de twintigste eeuw, geeft Hilgert toe. De Amerikaanse eeuw blijft een rijke bron van nostalgie. „Er zal nooit meer iets gebouwd worden met deze omvang. Juist die grote schaal is iets dat Amerikanen nog altijd in het diepste van hun ziel ontroert.” Nou ja, Europeanen stiekem ook een beetje.