Soms begint taal als zang te klinken als zang te klinken

Psychologie

Woorden die steeds worden herhaald lijken wel een melodie te krijgen. Die illusie ontstaat doordat de woordbetekenis uitdooft.

Steve Reich kende het effect al in 1965. Toen creëerde de Amerikaanse componist het minimalistische muziekstukIt’s Gonna Rain, waarin hij de zinsnede „it’s gonna rain”, dreigend uitgesproken door een predikant van de pinksterbeweging, in een loop monteerde. Die herhaling werkt hypnotiserend, en dat niet alleen: voor sommige luisteraars begint het gesproken zinnetje als zang te klinken. Een auditieve illusie!

Een zingend zinnetje

Pas in 2011 werd deze spraak-wordt-zang-illusie in de wetenschappelijke literatuur beschreven. Geluidsillusie-expert Diana Deutsch had bij toeval ontdekt dat de frase „sometimes behave so strangely” als zang begint te klinken als je die herhaalt. En nu komen psychologen van de University of Kansas voor het eerst met een mogelijke verklaring: wat gebeurt er tijdens de spraak-wordt-zang-illusie in iemands hoofd? Heel kort: na een paar herhalingen hoort diegene de woorden niet meer als woorden met een betekenis, maar als losse lettergrepen met een ritme, en die klinken of ze een melodie vormen. De psychologen beschrijven hun theorie en ondersteunend onderzoek in een artikel dat ze vrijdag online hebben gezet bij Plos One. Voor eerste auteur Nichol Castro is het deels zijn afstudeeronderzoek.

De psychologen beschrijven een model voor het informatieverwerkende, taalverwerkende brein waarin elk stukje informatie – een spraakklank, een lettergreep, een woord – een knoop is met verbindingen naar gerelateerde knopen (nodes). Essentieel is dat in hun model een informatieknoop geprimed, geactiveerd of verzadigd kan raken. Priming betekent dat een knoop wel gestimuleerd wordt, maar onder de drempelwaarde blijft voor activatie, waarbij de informatie bewust wordt. Bij spraakwaarneming, stellen de psychologen, worden klanken en lettergrepen wel geprimed, maar alleen de woorden worden geactiveerd: je wordt je bewust van betekenissen van woorden, niet van afzonderlijke lettergrepen.

Als een knoop herhaaldelijk geactiveerd raakt of actief blijft, stelt het model verder, raakt die tijdelijk verdoofd, zodat iemand zich weer bewust kan worden van nieuwe informatie. En die verdoving veroorzaakt volgens de psychologen de spraak-wordt-zang-illusie. Door herhaalde activatie raken de knopen voor woordbetekenis verzadigd: die neemt iemand niet meer waar. De lettergrepen worden echter nog wél steeds geprimed, en lettergrepen zijn de eenheid van ritmische structuur in spraak. Zo wordt het ritme van het gesprokene actief: het begint als zang te klinken.

Steun voor het idee vonden de onderzoekers in experimenten waarin proefpersonen (studenten) herhaald opgedreunde lijstjes van vier woorden minder als zang vonden klinken wanneer er een pauze tussen de lijstjes zat waarin de woordbetekenis-knopen tot rust konden komen. En juist méér als zang wanneer het onzinwoorden of Spaanse woorden betrof, waarbij helemaal geen woordbetekenis-knopen actief werden.

Dat niet iedereen de illusie waarneemt, kan dit model ook verklaren: de een heeft misschien meer priming nodig dan de ander, en niet iedereen herstelt even snel van verzadiging.

    • Ellen de Bruin