De Russische hooligans zijn alleen bang voor de FSB

Hooliganisme in Rusland De Russische veiligheidsdienst stelt alles in het werk om relschoppers gedeisd te houden tijdens het WK voetbal.

Russische supporters in Marseille, tijdens het EK van 2016. In de stad braken destijds rellen uit tussen Russische en Engelse hooligans. Foto GUILLAUME HORCAJUELO/EPA

Hooligan Jevgeni, diehard van de Moskouse club CSKA, is weleens gearresteerd en ook wel eens gewond geraakt. Toen hij afgelopen zaterdag vanuit Moskou naar zijn woonplaats Samara vloog, werd hij opgewacht door de politie. „Ze wilden een gesprek, ik werd meegenomen en moest een verklaring tekenen dat ik niets zou doen tijdens het WK.”

Jevgeni, die anoniem wil blijven, tekende en mocht naar huis. Hij was twintig jaar actief in de harde kern van CSKA, maar inmiddels heeft hij een gezin. Eén vriend werd door agenten geslagen, vertelt Jevgeni, anderen kregen ’s ochtends vroeg agenten van de FSB op de stoep.

Russische hooligans zijn voor niemand bang – behalve voor de FSB. De afgelopen jaren, zeggen insiders, heeft de Russische veiligheidsdienst honderden ‘preventieve gesprekken’ gevoerd met de harde kern van Russische supporters, de ultra’s.

Lees ook waarom WK-organisator Rusland geen dopingcontroles mag uitvoeren: De eeuwige zweem van doping

Het WK voetbal, dat komende donderdag begint, is voor Rusland een prestigeproject. Maar liefst 1,1 miljoen buitenlandse bezoekers worden verwacht in elf speelsteden, verspreid over het hele land. Een uitgelezen kans voor de regering-Poetin om de wereld te laten zien dat Rusland een moderne natie is, die meetelt en respect verdient. Voetbalgeweld is het laatste waar het Kremlin op zit te wachten.

„Ze [de agenten] kloppen op je deur en zeggen: ‘Hou je gedeisd’”, vertelt Robert Oestian, supporter van CSKA Moskou en oprichter van de actiegroep ‘CSKA Fans against Racism’. „Ze worden op formele en informele wijze onderdrukt”, zegt Leonid Kosals, criminoloog en socioloog aan de Moskouse High School of Economics. „De boodschap: boek maar een vakantie naar Turkije, want bij problemen sturen we je naar Siberië.”

Rellen in Marseille

Moskou heeft alle reden tot zorg. Twee jaar geleden werd het EK in Frankrijk opgeschrikt door extreem geweld van Russische supporters. In aanloop naar de wedstrijd Engeland-Rusland in Marseille trokken afgetrainde Russische hooligans in bijna militaire formatie door de Franse havenstad en vielen Britse supporters aan. Meer dan honderd mensen raakten gewond, enkelen overleefden de aanval ternauwernood. Drie Russische firm leaders werden door de Franse rechter veroordeeld tot maandenlange celstraffen.

Met het WK voetbal voor de deur vragen voetbalbonden en politici zich af: kunnen supporters wel veilig naar Rusland?

„Als je naar dit land komt met een zwaard, dan zal je sterven door dat zwaard”, dreigde een anonieme Russische hooligan in de BBC-documentaire ‘Putins Hooligan Army’, die eerder dit jaar veel stof deed opwaaien. De film toont hoe jonge Russische hooligans getraind worden voor veldslagen tussen rivaliserende firms, een typisch fenomeen uit de Russische supportersscene – okolofoetbol, letterlijk: rond het voetbal.

Matpartijen op afgelegen plekken waarbij gewonden en niet zelden doden vallen en waarvan filmpjes op sociale media rondgaan. Afgelopen november overleed een 30-jarige supporter van de club Jenisej uit Krasnojarsk toen zijn groep in een hinderlaag liep.

„Voor sommigen wordt het [WK] een voetbalfeest, voor anderen een feest van geweld”, aldus een van de gemaskerde mannen in de BBC-documentaire.

Vasily de Killer

Ook ‘Vasili de Killer’ komt aan het woord. De hooligan-veteraan van Spartak Moskou wordt neergezet als het meesterbrein achter het EK-geweld. „Ik was maar wat graag in Marseille geweest [...] toen honderdvijftig Spartak-fans die Engelsen te grazen namen, die dronken klootzakken uit Luton en Leeds en al die andere strontgasten.”

Op de vraag wíe er precies in Marseille waren, besluit hij met een lichte grijns: „Het was een speciale eenheid van hooligans, door Poetin gestuurd om Europa te bestormen”.

„Waanzin”, noemt CSKA-supporter Oestian de suggestie dat Poetin de hooligans zou hebben aangestuurd om onrust te stoken in Frankrijk. „Niet alle fanaten zijn nazi’s en fascisten, absoluut niet!’, zegt hij geëmotioneerd in een café in Moskou. Maar volgens Oestian hebben de autoriteiten de problemen veel te lang onder het tapijt geschoven en de neonazistische ondertoon binnen sommige firma’s genegeerd. „Onder Jeltsin was de afspraak: ga vooral je gang in je stadion, maar bemoei je niet met politiek”.

Lees ook: In een simulatie van game-ontwikkelaar EA Sports is het toernooi al gespeeld: De wereldkampioen 2018 lijkt al bekend

Na jaren van deze laisser-faire-aanpak werden de Russische autoriteiten hardhandig wakker geschud in 2010, toen Rusland de organisatie van het WK kreeg toegewezen. President Poetin probeerde de internationale zorgen over het Russische voetbalgeweld in de kiem te smoren. In zijn beste Engels beloofde hij een WK in „vrede en harmonie”.

Maar nog geen twee weken later werd een Russische supporter doodgeschoten door een Tsjetsjeen, waarna hooligans tijdens een demonstratie rond het centrale Moskouse Manegeplein insloegen op migranten: er vielen twee doden. Toen Poetin bij de begrafenis van de supporter met bloemen kwam aanzetten, werd dat gezien als steun aan de hooligans.

Natalia Joedina werkt voor de Moskouse mensenrechtenorganisatie SOVA, die strijdt tegen discriminatie en xenofobie. Joedina doet, samen met een collega die anoniem wil blijven, onderzoek naar de relatie tussen het okolofoetbol en extreemrechtse groeperingen. Een lastige opgave omdat de harde kern weigert te praten met wie dan ook. „Die relatie is er zeker, ook op persoonlijk vlak. Voetbalsupporters nemen deel aan racistische aanvallen.”

Pogingen van de autoriteiten om na de Moskouse rellen de dialoog met de hooligans aan te gaan, waren geen succes. Toenmalig minister van Sport Vitali Moetko – die later een prominente rol zou spelen bij het dopingschandaal rond de Winterspelen van Sotsji – besloot tot samenwerking met de omstreden Russische Vereniging van Supporters (VOB), een organisatie van leiders van enkele beruchte firms die de belangen van supporters zeggen te behartigen.

„Moetko is geen voetballer of socioloog en ook geen antifascist”, meent Joedina’s collega. „Hij is een ambtenaar en zijn logica luidde: er zijn hooligans en daar moeten we iets mee. De hooligans gingen maar wat graag in op het voorstel tot samenwerking: ineens werd naar ze geluisterd. De overheid dacht een goede deal gesloten te hebben. Dat het de beweging alleen maar sterker zou maken, zagen ze niet aankomen.”

Doodgewone jongens

SOVA bekritiseerde het beleid en vroeg zich af hoe het mogelijk is dat de Russische voetbalbond samenwerkt met ultrarechtse groepen, praktisch fascisten. Moetko verweerde zich met de boodschap dat die supporters doodgewone jongens zijn. Joedina: „Maar ja, ze gaan natuurlijk niet met hun swastika’s op audiëntie bij Moetko of Poetin, ze trekken een pak aan en zijn beleefd.”

Pas na ‘Marseille’ besloten de autoriteiten de banden met de VOB, die de relschoppers nota bene met een chartervlucht had ingevlogen, te verbreken. Een tweede aha-moment van het Kremlin over de hooligan-dreiging ligt volgens Oestian in 2014, na de uitbraak van de Maidan-opstand in Kiev. „Daar transformeerden enkele firms in complete vrijwilligersbataljons die gingen vechten in het Oosten. Sinds ‘Maidan’ weten de Russische autoriteiten dat voetbalsupporters een factor zijn die je niet kunt negeren.”

Rond die periode zou de FSB, in aanloop naar het WK, begonnen zijn met het intimideren van hooligans. „Er gaan geruchten dat de fans zich in het buitenland uitleven, omdat zij dat in eigen land niet meer kunnen. Maar hoe het precies zit, weten we niet”, zegt criminoloog Kosals.

De vraag is wat er ná het WK gebeurt, als de FSB de teugels naar verwachting weer zal laten vieren. Joedina: „Wij vrezen voor een toename van geweld.”

    • Eva Cukier