‘Veel kinderen is een teken van succes’

Overbevolking in Niger

Demografen waarschuwen dat de grootste bevolkingsexplosie uit de wereldgeschiedenis zich voltrekt in Afrika. Westerse bemoeienis haalt weinig uit. ‘Ze respecteren onze tradities niet.’

De organisatie L’école des maris probeert mannen ervan te overtuigen dat ze minder kinderen moeten verwekken. Foto Michaël Zumstein/Hollandse Hoogte

Een oorverdovend kabaal barst los als op een maandagochtend een bus met acht passagiers het dorp Acharoua in het diepe zuiden van Niger binnen rijdt. Honderden kinderen stuiven uit hun huizen. Blote voeten op het brandende woestijnzand. Een zweep van gevlochten touw knalt. Crowd control op zijn Nigerijns.

Het busje brengt muzikanten en acteurs, die een toneelstuk willen opvoeren dat waarschuwt tegen zwangerschap op jonge leeftijd. Ze plaatsen speakers op het dak van de bus. Om tien uur in de ochtend gutst het zweet al van hun gezichten. Maar als de eerste tonen van de muziek door de luidsprekers klinken, is er plotseling consternatie. De oudste jongens van het dorp springen in het gezelschap. „Stop!” schreeuwen ze. Muziek in Acharoua? „Dat is haram”, zeggen ze, een zonde.

Als de leider van het gezelschap even later zit na te puffen onder een boom buiten het dorp, moet hij lachen. Abdoulaye Maman had het kunnen weten. Acharoua is niet van buitenstaanders en hun boodschappen gediend. Een village recalcitrante, zo staat het bekend onder alle hulpverleners die in de afgelopen jaren het lot van dit onverzettelijke dorp hebben willen veranderen.

In Acharoua is geen school, behalve een madrassa waar kinderen Koranteksten opdreunen van houten paletten. In Acharoua is geen ziekenzorg, behalve die van traditionele medicijnmannen. In Acharoua zijn vooral heel veel kinderen. Acharoua is de ground zero van de Afrikaanse bevolkingsexplosie waar demografen voor waarschuwen. Niger is het land met het hoogste aantal geboorten ter wereld. Gemiddeld bijna acht kinderen per vrouw. En als ergens in dit land aan de rand van de Sahara een plek is die dat gemiddelde omhoog stuwt, dan is het Acharoua. Meisjes van amper elf jaar oud, staan op het plein met hun lippen gestift en juwelen om hun nek. Klaar voor de bruidsmarkt.

‘De staat laat ons stikken’

Al jaren proberen buitenlandse ngo’s hier voet aan de grond te krijgen om te waarschuwen voor de ramp die dit land te wachten staat als dorpen zoals Acharoua hun geboortes niet beperken. Sinds de onafhankelijkheid van Frankrijk in 1960 verdubbelde de bevolking van Niger. Met een jaarlijkse bevolkingsgroei van bijna 4 procent, voorspellen de deskundigen dat over dertig jaar meer dan 90 miljoen mensen in Niger wonen, 190 miljoen aan het eind van de eeuw. Berekeningen van de Verenigde Naties houden rekening met 2 miljard Afrikanen in het jaar 2060. De Franse econoom Serge Michailof spreekt over „de spectaculairste demografische verandering in de geschiedenis van de mensheid”. Michailof waarschuwt voor de gevolgen: hongersnood, massamigratie en geweld.

„Voor jullie in het westen zijn kinderen een financieel risico. Om succes te hebben moet je minder kinderen nemen”, zegt Abdoulaye Maman, een Nigerijn die al jaren met buitenlandse hulporganisaties werkt om geboortes in deze regio te beperken. „Voor ons is het precies andersom. Voor ons betekenen kinderen welvaart, rijkdom. Kinderen zijn ons sociale vangnet. De staat laat ons stikken. Ook al is Niger rijk aan uranium en andere grondstoffen, wij krijgen er nooit iets van te zien. Een vader die acht kinderen krijgt, houdt er rekening mee dat hij tegen het einde van zijn leven er maar twee overheeft. Veel kinderen betekent zekerheid.” Hij heeft zelf twaalf kinderen met drie vrouwen, van drie verschillende bevolkingsgroepen. „Ik ben de belichaming van nationale eenheid”, grapt hij graag.

Kinderen in een dorp in Niger, het land met het hoogste geboortecijfer ter wereld.

Foto Michaël Zumstein/Hollandse Hoogte

De bevolkingsexplosie in Niger onderstreept juist ook de successen in deze regio. Kindersterfte is in de afgelopen halve eeuw met tweederde teruggebracht. Moedersterfte ook. Maar terwijl Nigerijnen en hun kinderen langer leven, blijft het aantal geboortes op volle sterkte. Vanuit Amerika en Europa worden miljoenen dollars en euro’s naar Niger gestuurd om het tij te keren. Niger ontvangt per hoofd van de bevolking meer hulp uit Europa dan welk van de andere 53 Afrikaanse landen ook.

De Duitse regering steunt projecten die condooms aan de man brengen. De Amerikaanse organisatie Pathfinder adviseert vrouwen ten minste twee jaar te wachten met de volgende baby. Maar ondanks hun inspanningen, loopt het aantal geboortes in Niger niet terug. Pathfinder ondervindt veel weerstand in de regio in het zuiden van Niger. „We worden bedreigd. Onze teams worden uitgescholden en weggejaagd door de jongeren. Ze willen niets weten van wat van buiten komt. Voor hen telt alleen hun religie”, zegt Adama Maiga, een lokale medewerkers van Pathfinder.

De maraboet

De buitenlandse organisaties spreken de verkeerde taal, waarschuwt theatermaker Abdoulaye Maman. „Als je in deze dorpen iets gedaan wilt hebben moet je de religieuze leiders bespelen. De maraboet is de sleutel. Als hij vandaag zegt: stop met die kinderen, dan is het morgen opgelost. Maar al die plannen tegen geboortebeperking in Afrika worden verzonnen in Westerse kantoren waar niemand religie nog serieus neemt. Ze respecteren onze tradities niet. Ze leggen ons dingen op die ze zelf verzonnen hebben. Stel je voor dat ik naar Nederland zou komen om polygamie te bepleiten. Wat zouden ze daar van vinden?”

In Acharoua is de belangrijkste maraboet een tandeloze man met de naam El Haj Issifou. Die eretitel dankt hij aan de twee tochten die hij in zijn lange leven naar Mekka maakte. Te voet. Zijn spreuken zijn zo krachtig dat zelfs de president van Niger in Acharoua op bezoek komt als hij zijn verkiezingen wil winnen.

Die macht is niet af te lezen aan zijn onderkomen: een gebedskleed onder een rieten dak, waarnaast een os staat te briesen. „Ik heb 28 kinderen op de wereld gezet”, vertelt hij. „Er zijn er nu nog tien in leven.” Het leven is een loterij. De muren om zijn hofje worden besprongen door tientallen kinderen die nieuwsgierig zijn naar het bezoek. In het kabaal wijst de maraboet naar de hemel. De enige die mag beslissen over het aantal kinderen dat goed is voor Acharoua zit daarboven. „Als God het wil.”

Kamerheren

De bevolkingsdruk pijnigt het verdorde land van de Sahel. Broers verdringen elkaar op de smalle kavels van hun vaders. In Niger werden volgens berekeningen van de Verenigde Naties vorig jaar 1,5 miljoen inwoners bedreigd door voedseltekorten. De oudsten van het dorp kunnen verhalen over de grote droogten van de afgelopen eeuw. De meest recente in 2010 en 2005, toen duizenden van honger stierven.

„De druk op het land voedt de conflicten in mijn gemeenschap”, zegt Kaora Maman, hoofd van het kanton Droum, waaronder Acharoua valt. „Mijn volk groeit. Maar het land groeit niet”, zegt hij. Als kantonhoofd is hij de plaatselijke vertegenwoordiger van het Sultanaat van Zinder, de tweede grootste stad van Niger. De sultan is het traditionele gezag, sinds pre-koloniale tijden. De chef wordt omgeven door kamerheren in groene en rode gewaden, die ieder woord van hem prijzen. Iedere dinsdag verzamelen zich voor het paleis bewoners van het kanton om hun burenruzies te beslechten. Maman is de rijdende rechter van Niger. Vandaag zijn boeren uit een dorp vlak bij de grens met Nigeria naar hem gekomen om zich te beklagen over buren die geërfd land hebben bezet. De chef luistert aandachtig en hakt dan de knoop door.

„We stevenen af op een catastrofe”, zegt hij. Hij heeft geen problemen met bemoeienis uit het westen. Gezinsplanning, geboortebeperking, hij kent overduidelijk het jargon van de hulporganisaties en hij moedigt hun werk openlijk aan. „Jullie in het westen kunnen onze problemen voorspellen. Jullie kijken vooruit. Jullie zijn er om ons te adviseren”, zegt hij. Zijn kamerheren brommen instemmend. En hoeveel kinderen heeft hij zelf? „Veertien.” En gaat hij het daarbij laten? „Welnee, ik ben lang nog niet klaar. Mits God het wil.”

    • Bram Vermeulen