Overleven op zijn Grieks nét na de crisis

Griekenland Langzaam raakt Griekenland uit de crisis. Maar voor veel Grieken blijft het sappelen. „Als ik alle belastingen zou betalen, zou ik mijn zaak moeten sluiten.”

Demonstratie bij het ministerie van Financiën in Athene tegen geplande pensioenhervormingen, eind april. Foto ANGELOS TZORTZINIS/ AFP

Niets suggereert dat Mary Orfanou (62) elk moment haar huis uit gezet kan worden. Ze verwelkomt haar gasten met oploskoffie en kersenbonbons. Ze zet de airco aan en toont trots enkele zelfgemaakte wanddecoraties – houten panelen in de vorm van palmbomen en zeemeerminnen – waarmee ze vroeger haar geld verdiende.

Het lijkt of ze wil bewijzen dat ze ooit een ander leven leidde. Een welvarender en eervol leven. Maar sinds de bank beslag heeft gelegd op haar huis in Athene leeft ze in angst en onzekerheid. „Ze hebben mijn leven en mijn gezondheid verwoest”, zegt ze terwijl ze haar tabaksdoos pakt om een nieuw shaggie te draaien. Ze heeft hoge bloeddruk en dat is sinds de beslaglegging erger geworden.

In 2002 leende Orfanou 60.000 euro van de bank, met haar woning als onderpand. Het geld was bedoeld voor haar broer, die op het eiland Kos brommers verhuurde aan toeristen. Maar hij kon de lening van zijn zus niet aflossen. „Zijn bedrijf liep steeds slechter. Turkije kwam op als populaire vakantiebestemming.”

Toen de crisis uitbrak, begon de bank geld te eisen. Orfanou betaalde de helft terug, haar decoratiebedrijfje bracht niet eens genoeg geld op om van rond te komen. Ze kon niet nog eens 30.000 euro ophoesten. „Op 24 september 2008 legde de bank beslag op mijn huis. Mijn broer was contractueel overal buiten gebleven. Ik was naïef.”

Sindsdien voert Orfanou een felle juridische strijd voor het behoud van haar huis. In 2012 dacht ze uit de problemen te zijn: de regering nam een wet aan die huiseigenaren met één woning beschermt tegen uitzetting. Orfanou kwam met de bank overeen dat ze in haar huis kon blijven wonen zolang ze elke maand 20 euro afloste. Maar dat werd door het incassobureau herroepen.

Eind 2014 stond de politie voor de deur om Orfanou en haar broer (die na zijn faillissement bij haar was ingetrokken, want familie weiger je niet) het huis uit te zetten. „ We waren zo onthutst dat we naar buiten liepen zonder iets mee te nemen. De politie gaf ons één uur om onze spullen te pakken en verving de sloten van het huis.”

De uitzetting werd gedwarsboomd door Kínima den Pliróno (‘Ik betaal niet’), een burgerbeweging die honderden mensen optrommelde. „We hebben de deur geforceerd en de sloten weer veranderd”, zegt Ilias Papadopoulos, een van de oprichters. „De zaak kreeg veel aandacht in de media. Sindsdien heeft de bank Orfanou met rust gelaten. ”

Kwart minder ambtenaren

Na tien jaar van ingrijpende bezuinigingen en hervormingen lijkt Griekenland eindelijk uit de crisis te kruipen. Vorig jaar groeide de economie voor het eerst sinds 2008 weer voorzichtig (1,6 procent). De Griekse regering, drie jaar geleden nog op de rand van een faillissement, hoopt in augustus het internationale steunprogramma te beëindigen.

Volgens de Europese Commissie heeft Griekenland de afgelopen jaren het begin gemaakt van een grote transformatie. Met Europese hulp is de staat efficiënter en professioneler geworden. De overheidsfinanciën zijn op orde gebracht, er is een kwart minder ambtenaren, de belastingdienst is hervormd, onrendabele staatsbedrijven zijn geprivatiseerd en de gezondheidszorg en het pensioenstelsel zijn op de schop genomen.

Europese diplomaten hebben lof voor de manier waarop de regering van premier Alexis Tsipras zich opstelde. Zijn linkse partij Syriza, die sinds 2015 aan de macht is, was aanvankelijk fel tegen de hervormingen. Gaandeweg begonnen sommige ministers er echter het nut van in te zien. Uiteindelijk overheerste de overtuiging: laten we dit afronden, zodat we vooruit kunnen kijken.

Lees meer over de Europese Centrale Bank die 20 jaar bestaat: Zo verrees het machtigste instituut van Europa

Tsipras hoopt dat de beëindiging van het steunprogramma een nieuw tijdperk inluidt. „Want ons doel was niet alleen om de financiën op orde te brengen en de economie aan de praat te krijgen, maar ook om oorzaken van de crisis aan te pakken, zodat we de bladzijde kunnen omslaan,” zei hij in februari tijdens een interview met Europese journalisten in Athene.

Toch is het verhaal van Mary Orfanou verre van uniek. Tienduizenden Grieken dreigen uit hun huis gezet te worden omdat ze hun schulden niet kunnen aflossen. Vaak betreft het schulden van voor de crisis in 2008, toen Griekse banken nog ruimhartig leningen verstrekten. Gevolg is dat het totaal aan noodlijdende kredieten is gegroeid van 9 miljard naar 100 miljard euro. Dit drukt zwaar op de balans van banken en vormt een van de grootste obstakels voor economisch herstel.

De werkloosheid, die op het dieptepunt van de crisis ruim 28 procent bedroeg, is met ruim 20 procent nog altijd hoog. En de armoede is sterk toegenomen, vooral onder jongeren. Een ander probleem is de hoge belastingdruk: ruim de helft van de volwassen Grieken heeft een belastingschuld. Het totaal aan niet-geïnde belasting was vorig jaar ruim 100 miljard euro: 56 procent van de totale economie.

Zoveel mogelijk vlees

Hoe nijpend de situatie is, blijkt op de overdekte vlees- en vismarkt Varvakios in Athene, die al sinds 1886 bestaat. Het is er vrijwel uitgestorven, ook op Tsiknopempti, een orthodoxe feestdag waarop zoveel mogelijk vlees gegeten wordt vóór de grote vastenperiode van veertig dagen, waarin alle dierlijke producten worden vermeden. Een kwart van de kramen is niet meer in gebruik, er wordt gesproken over sluiting van de markt.

Slager Nikos Simopoulos lummelt voor een kraam. Er liggen maar een paar stukken varkensvlees in de vitrine. „Zelfs met deze prijzen kopen mensen niks”, moppert hij. „Mensen hebben geen geld meer voor vlees. Vandaag is de ergste dag van de week. Dit heb ik in 27 jaar nog nooit meegemaakt. Ik ben werknemer. Ik ben één van de gelukkigen die nog een baan heeft. Maar als dit zo doorgaat, sta ik straks ook op straat.”

Simopoulos zegt dat de situatie op de markt sinds 2015 erg is verslechterd. Van de tien werknemers van de kraam zijn er nog vier over. „We hebben 80 procent minder inkomsten. Ik verkocht vroeger 5.000 kilo vlees per week, nu maar 900. Als je hier om 02.00 uur ’s nachts komt, liggen er veel vluchtelingen te slapen. Maar ook veel Grieken die hun baan en huis zijn kwijtgeraakt. Aan het eind van de dag vragen ze om eten, maar we kunnen ze niks geven.”

Mensen hebben geen geld meer voor vlees

Nikos Simopoulos, slager

Op de markt in de anarchistische wijk Exarchia is het drukker. Hier worden goedkope groenten, fruit en andere etenswaren verkocht. Het is zonnig, het terras naast de markt is vol. „Ik zie dat de consumptie is veranderd”, zegt de eigenaar van de zaak. Hij verkoopt crêpes, koffie en alcohol. „Mensen drinken maar één kop koffie tijdens hun bezoek. Jongeren zijn overgestapt op raki omdat het goedkoop is. Vooral plekken waar het 1 euro kost zijn populair.”

Zoals vrijwel iedere Griek klaagt hij over de belastingdruk, die onder Syriza sterk is gestegen. „Als ik alle belastingen zou betalen, zou ik mijn zaak moeten sluiten”, zegt hij. Zolang hij anoniem blijft, wil hij wel uitleggen hoe hij zo min mogelijk belasting betaalt. „Tegenwoordig moeten we bij iedere consumptie de bon op tafel zetten om zwarthandel te voorkomen. Maar bij vrienden en kennissen doe je dat niet.”

Hij heeft ook een manier gevonden om minder sociale premies voor zijn werknemers te betalen. „Ik mag van de wet een fulltime medewerker inhuren voor 510 euro (onder de 26 jaar) of 560 euro per maand (boven de 26 jaar). Maar als linkse ondernemer vind ik dat te weinig. Bovendien moet ik dan veel sociale premies afdragen. Daarom huur ik twee parttimers in, zodat ik minder sociale premies afdraag en ze meer salaris kan geven, dat ik deels zwart uitbetaal.”

Om salariskosten te besparen maakt hij zelf lange dagen. Hij werkt van 10 uur ’s ochtends tot 2 uur ’s nachts. Zestien uur per dag, zeven dagen per week. „Mijn prijzen zijn hetzelfde als in 2006, maar mijn onkosten zijn hoger. Dat neem ik als verlies. Ik zou goedkoper kunnen inkopen, maar ik werk al dertig jaar met dezelfde leveranciers. Ze komen bij mij thuis. Ik wil ze niet aan de kant zetten. Voordat de belastingen zo hoog waren, kon ik meer mensen inhuren, zodat ik niet als een slaaf hoefde te werken.”

Hechte familie

Veel Grieken hebben de crisis doorstaan omdat ze konden terugvallen op een grote en hechte familie. Mensen zonder baan leven op het pensioen van hun ouders en grootouders. Studenten gaan elk weekend terug naar hun ouders, van wie ze eten meekrijgen voor de rest van de week.

Daarnaast zijn er tal van solidariteitsacties en burgerinitiatieven, zoals gemeenschapsklinieken in diverse Griekse steden, waar mensen zonder verzekering gratis medische zorg en medicijnen kunnen krijgen.

„Twee jaar geleden kregen werkloze en onverzekerde mensen toegang tot gezondheidszorg”, zegt Mary Sidezi, een gepensioneerde secretaresse die als vrijwilliger bij de kliniek in Athene werkt. „Maar de wachtlijsten zijn lang en veel medicijnen worden niet gedekt. Patiënten met hartproblemen, diabetes of kanker kunnen dure medicijnen niet betalen. Al onze medicijnen zijn donaties. We werken met 350 vrijwilligers, onder wie artsen, psychiaters en specialisten. We helpen 700 mensen per maand.”

Een ander goed voorbeeld is Kínima den Pliróno, de burgerbeweging die kon voorkomen dat Mary Orfanou haar huis uit werd gezet. De beweging werd in 2009 opgezet om te protesteren tegen de hoge tol op geprivatiseerde wegen. Inmiddels strijdt de beweging voor gratis toegang tot tal van publieke voorzieningen: water, stroom, zorg en primair onderdak.

Kínima den Pliróno heeft veel onteigeningen weten te voorkomen en mensen weer op het stroom- en waternet aangesloten. „ Banken die jarenlang ongedekte leningen verstrekten, en met 250 miljard euro zijn geherkapitaliseerd, kunnen niet meer vragen van de bevolking.”

Om te voorkomen dat Kínima den Pliróno onteigeningen blokkeert heeft de regering onlangs een elektronisch veilingsysteem gelanceerd. De beweging voorkomt namelijk vaak veilingen door protesten te organiseren voor veilinghuizen. De notaris kan dan niet naar binnen en de veiling wordt uitgesteld. „Als het gevolg van het elektronische veilingsysteem is dat tienduizenden mensen op straat komen te staan”, zegt Papadopoulos, „dan zullen de Grieken massaal in opstand komen.”

    • Toon Beemsterboer