The String Quartet’s Guide to Sex and Anxiety

Foto Erwin Olaf/ Flatland Gallery

‘Mijn kindertijd is mijn vaderland, een blijvende inspiratie’

Interview Calixto Bieito

Vrijwel elke operaregie van Spanjaard Calixto Bieito ontaardt in een schandaal. In ‘The String Quartet’s Guide to Sex and Anxiety’ toont hij zijn intieme kant. „Angst is niet alleen een kwelling maar ook een bron van scheppingskracht.”

Met enige regelmaat verlaten bezoekers na tien minuten kokhalzend de zaal bij een operaregie van de Spanjaard Calixto Bieito. Verwachten ze een lichtvoetige Entführung aus dem Serail van Mozart, met de nodige komische verwikkelingen in een exotisch harem, belanden ze in een Berlijns SM-bordeel met fetisjisme, masturbatie, tepelslicing en zangers die over elkaar urineren. Compromisloos zoekt Bieito eigentijdse beelden voor het geweld en de duistere onderstromen in de opera. De kunst moet geen tijdreis zijn, vindt hij, maar midden in het nu staan. Zijn buitenissige ensceneringen leverden hem de bijnaam ‘Quentin Tarantino van het toneel’ op.

Calixto Bieito

Die reputatie speelt Bieito soms ook parten. Maakt hij een intieme voorstelling onder de titel The Anatomy of Melancholy, naar het obscure boek van de zeventiende-eeuwse geleerde Robert Burton, vinden de programmeurs de benaming niet provocerend genoeg. En daarom heet het stuk nu The String Quartet’s Guide to Sex and Anxiety. Het Heath Quartet en vier acteurs benen de melancholie uit in woord en muziek. Waar in opera kunsthistoricus Bieito zijn liefde voor beelden uitleeft, vormt hier literatuur de kern.

Sterke sensaties

„Ik kan troost vinden in boeken”, zegt Bieito. Zijn stem klinkt warm en de ogen stralen zachtmoedig. Niets in zijn gezicht of houding verraadt dat een artistieke wervelwind hier het woord voert. Hij wordt op handen gedragen door de acteurs en zangers met wie hij werkt. Voor hem geven ze zich schaamteloos bloot op het toneel. In The String Quartet’s Guide to Sex and Anxiety belichamen ze vier kanten van de melancholie en de angst. Jarenlang verzamelde Bieito allerlei teksten die daarmee samenhangen.

Vier naamloze personages leveren een fascinerend gevecht met hun angsten: de moeder van een dood kind, de behaagzieke minnares, de kille intellectueel en de grootverbruiker van therapieën en medicijnen. Tussen de scènes speelt het Heath Quartet strijkkwartetten van Ligeti en Beethoven. „De muziek dient niet als illustratie van wat er op het toneel gebeurt”, benadrukt de regisseur. „Zij schept een eigen taal, verkent gebieden waar het woord niet kan komen, en biedt het publiek een open ruimte voor eigen gedachten en gevoelens. Binnen de mysterieuze abstractie van muziek kan iedereen zoeken naar zichzelf.”

Dictator Franco

Melancholie en angst lopen als rode draden door Bieito’s leven. „Het gezin waarin ik opgroeide, bleek ermee besmet. En de kindertijd is mijn vaderland, een blijvende inspiratie.” Hij bracht zijn jeugd door in het Spanje van dictator Franco. De strenge Jezuïeten onderwezen hem. Zijn rijke verbeelding bood een toevluchtsoord. Maar ook daar kwam hij de angst tegen. „Soms scheet ik in mijn broek in de klas”, herinnert hij zich. „Dat waren sterke sensaties. Ik wist niet wat er met me aan de hand was. De vrees zoog zich vast. Later slurpte het werk me op, maar mijn lichaam leed pijn, het zweet brak me uit, en soms voelde het alsof er mieren door mijn lijf kropen, dan kon ik niet slapen of stil zitten.”

Pas halfweg de dertig, op aandringen van een vriend, bezocht Bieito een psychiater. „De arts constateerde een angststoornis, die – zei hij – niet alleen een kwelling was, maar ook een grote bron van scheppingskracht. Uiteindelijk kwam daaruit ook The String Quartet’s Guide to Sex and Anxiety voort: niet bij wijze van therapie, maar als een manier om iets van mijn jarenlange inzichten te delen.”

Waanzin van het verdriet

De verhaallijn van een moeder die bij een verkeersongeluk haar zoon verliest – actrice Cathy Tyson vond deze persoonlijke ontboezeming in een krant – komt dichtbij een vroege ervaring van Bieito zelf. „Als kinderen waren mijn vrienden en ik altijd bezig met onze fietsen. Op een dag viel een van hen, Tato, met zijn hoofd op een steen. Hij stond meteen op en bezwoer ons dat er niets aan de hand was. Diezelfde nacht stierf hij. Ik herinner me het gezicht van zijn moeder bij de begrafenis. Daarin zag ik de waanzin van het verdriet. Zo’n drie jaar later zwierf ze doelloos door de straten. Ze herkende me niet eens meer. Tot ons jongens drong de dood niet zo diep door, het sterven van Tato veroorzaakte geen trauma of een katharsis. We aanvaarden het simpelweg. Maar de peilloze rouw in zijn moeders ogen is nooit uit mijn geheugen verdwenen. Dat beeld herkende ik later in de ogen van Bosnische vluchtelingen.”

Miltos Yerolemou en Mairead Mckinley Foto Robert Day

Toch lijkt de getraumatiseerde moeder in The String Quartet’s Guide to Sex and Anxiety het enige karakter dat zich uiteindelijk met het bestaan verzoent. „Dat leek me mooi”, zegt Bieito. „Waarom niet? Niet alles is ellende. In de opera Die Soldaten van Bernd Alois Zimmermann, die ik in Madrid regisseer, zie je hoe de meest walgelijke en gewelddadige kant van de mens oneindige variaties kent. Daar tegenover staat voor mij de hoop. Wij hebben twee gezichten. Ik vind het louterend om te zien dat wie veel lijdt later nog altijd mooie en betekenisvolle muziek, schilderijen of literatuur kan voortbrengen. Schoonheid blijft een goed tegengif.”

The String Quartet’s Guide to Sex and Anxiety. 13 en 14/6 Stadsschouwburg Amsterdam. Inl: hollandfestival.nl
    • Joost Galema