Wantrouwen en grote ego’s hebben Eneco in chaos gestort

Reconstructie Eneco moet zich woensdag voor de Ondernemingskamer verantwoorden voor het ontslag van topman De Haas. Het is de apotheose van een ongekende machtsstrijd tussen bestuur, commissarissen en aandeelhouders.

Een van de hoofdrolspelers: de vertrokken bestuursvoorzitter van Eneco, Jeroen de Haas. Foto Ries van Wendel de Joode / Hollandse Hoogte

Er lijkt niets aan de hand op de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering van Eneco, op 28 maart in Rotterdam. President-commissaris Edo van den Assem leidt de bijeenkomst, topman Jeroen de Haas bespreekt de resultaten, investeringen, overnames, plannen. Business as usual.

Wat veel aanwezigen niet weten, is dat Van den Assem zwaar gefrustreerd op het podium zit. Zozeer zelfs dat hij tot vlak voor de vergadering van plan is geweest vandaag zijn vertrek aan te kondigen. Een vinnige afscheidsspeech lag al klaar. Maar De Haas, de overige commissarissen en Adriaan Visser, wethouder in Rotterdam en voorzitter van de Aandeelhouderscommissie, hebben Van den Assem op andere gedachten kunnen brengen.

Wat De Haas op zijn beurt niet weet, is dat hij straks bij de koffie van Visser te horen zal krijgen dat híj het is die nu moet vrezen voor zijn baan. Nog diezelfde avond stuurt Van den Assem de topman een uitnodiging voor „een vertrouwelijk gesprek met jou alleen gezien de problematiek van onze samenwerking” en kan De Haas raden dat zijn lot is bezegeld.

Eneco (3.500 werknemers) is eigendom van 53 gemeenten. Sinds die vorig jaar in meerderheid hebben besloten hun bezit te verkopen, is het energiebedrijf inzet geworden van een ongekende machtsstrijd tussen gemeentelijke aandeelhouders, commissarissen, bestuurders en personeel.

Sinds de vrede is getekend, is het intern alleen maar oorlog geweest

De ruzies zijn zo hoog opgelopen dat de centrale ondernemingsraad (COR) een rechtszaak bij de Ondernemingskamer van het Amsterdamse gerechtshof heeft aangespannen tegen de bedrijfstop, uit onvrede over het vertrek van De Haas en later ook de benoeming van zijn opvolger, Ruud Sondag. De zaak dient komende woensdag. De COR eist daarin een onafhankelijk onderzoek naar de gang van zaken én twee supercommissarissen die de verhoudingen moeten herstellen.

De zes zittende commissarissen, de aandeelhouders én de raad van bestuur verzetten zich tegen het onderzoek. De verhoudingen zijn weer op orde, zeggen zij, en een onderzoek geeft alleen maar publiciteit waar niemand op zit te wachten.

In aanloop naar de zitting maakte NRC een reconstructie op basis van gesprekken met betrokkenen, interne communicatie en juridische documenten. Daaruit rijst het beeld van een conflict dat in beginsel goed oplosbaar lijkt, maar escaleert door wantrouwen, ego’s en angst voor reputatieschade. Een paleisdrama in vier bedrijven.

President-commissaris Edo van den Assem. Foto Martijn Beekman

  1. Het dreigement

    Ruim twee maanden voordat bestuursvoorzitter De Haas bij de koffie hoort dat hij moet vrezen voor zijn baan, komen aandeelhouders en bedrijfstop bij elkaar voor crisisoverleg. Zelfde locatie – Eneco’s hoofdkantoor in Rotterdam – andere agenda. Andere voorzitter ook: president-commissaris Edo van den Assem zit deze dag in de beklaagdenbank.

    Van den Assem (69), ervaren manager uit Brabant, begint met een toelichting op zijn functioneren. Die valt niet goed. Van den Assem legt de taak van de RvC veel te „klinisch” uit, vindt een wethouder uit Hendrik-Ido-Ambacht, zonder „empathisch vermogen”. Hij heeft het zelfs over „een stuk eenzaamheid” dat is ontstaan bij de aandeelhouders. Een wethouder uit Lansingerland noemt de commissarissen ‘nagenoeg onzichtbaar’.

    De kritiek komt niet als een verrassing. Een week eerder is al uitgelekt uit dat 31 van de 53 aandeelhoudende gemeenten, goed voor 85 procent van de aandelen, van plan zijn de voltallige raad van commissarissen te ontslaan. Die zitten veel te veel op schoot bij bestuursvoorzitter De Haas, vinden de gemeenten. En De Haas doet er volgens hen alles aan om de voorgenomen verkoop te frustreren.

    Het gaat voor de wethouders om serieuze bedragen. Rotterdam heeft de meeste aandelen, 37 procent, en hoopt minstens een miljard euro op te halen.

    Het conflict draait om vertrouwen en zeggenschap en spitst zich toe op het thema duurzaamheid. Eneco, dat van zijn aandeelhouders jarenlang de ruimte heeft gekregen zijn eigen gang te gaan, profileert zich met De Haas succesvol als groenste van de grote energiebedrijven. Die koers loopt gevaar, denken ze bij Eneco, omdat aandeelhouders een hoge opbrengst belangrijker vinden dan duurzaamheidsgaranties van een koper.

    Dat de aandeelhouders onder leiding van Visser steeds benadrukken dat een groen profiel wel degelijk een vereiste is, stelt de bedrijfstop niet gerust. Tot grote ergernis van de aandeelhouders komt er vanuit Eneco een lobby op gang om gemeenteraden te beïnvloeden en het groene profiel extra aan te zetten. Bovendien krijgt de aandeelhouderscommissie de indruk dat De Haas, al ruim 11 jaar de baas bij Eneco, het verkoopproces traineert en aanstuurt op een beursgang, zodat het bedrijf grotendeels zijn eigen toekomst kan blijven bepalen. Het dreigement de commissarissen weg te sturen, is een uiterste poging grip te krijgen op het proces.

    Topman De Haas en president-commissaris Van den Assem reageren eensgezind. Ontslag van de commissarissen zou onverantwoord zijn. Die avond na de aandeelhoudersvergadering kiest Van den Assem de vlucht naar voren. In een interview met NRC dreigt hij met een gang naar de Ondernemingskamer als de aandeelhouders hun voornemen doorzetten. Laten we een bemiddelaar zoeken, stelt de president-commissaris voor.

    Lees het hele interview met Van den Assem uit januari: ‘Wij laten Eneco niet in de steek’
  2. De verzoening

    Als oude vrienden zitten Van den Assem en wethouder Visser medio februari naast elkaar in een zaaltje boven de Rotterdamse brasserie Engels. Drie weken intensieve bemiddeling door mediator Eva Schutte hebben wonderen gedaan. De ruzie is bijgelegd. En belangrijker: ze hebben geleerd dat ze sneller de telefoon moeten pakken als er onmin dreigt. „Gewoon die vent bellen en een biertje gaan drinken”, zegt Van den Assem.

    Over de afspraken die ze hebben gemaakt, willen ze niet veel kwijt. Ook dat hebben ze afgesproken: voortaan praten ze met elkáár, niet met de pers of politici. Wat iedereen wel mag weten: een koper van Eneco moet een duurzaam profiel hebben en vanaf nu doen aandeelhouders en bedrijfstop alles samen.

    Achter de schermen wordt dan al zichtbaar dat het vredesakkoord zal leiden tot nieuw conflict. Commissarissen en aandeelhouderscommissie zijn onder meer overeengekomen dat de aandeelhouders een doorslaggevende stem hebben als er in de laatste fase van het verkoopproces geen consensus is – een gevoelig punt. Ook moet de aandeelhouderscommissie investeringen en overnames boven de 50 miljoen euro (buitenland) en 100 miljoen (binnenland) vanaf nu goedkeuren en wordt communicatie met de buitenwacht gekoppeld aan „arbeidsrechtelijke maatregelen” – wat klinkt als ‘op straffe van ontslag’.

    De Haas en zijn bestuur, dat maar beperkt bij de mediation betrokken was, laten nog diezelfde dag zwart op wit aan de commissarissen weten dat de overeenkomst „afspraken bevat die verder gaan dan wenselijk is”. Ze voelen zich gepasseerd en beknot. Zíj horen toch de leiding te hebben? Toch zetten de bestuurders hun handtekening. Het alternatief, vrezen ze, is dat de aandeelhouderscommissie de commissarissen alsnog ontslaat, en dat is nog schadelijker voor Eneco.

    De Rotterdamse wethouder Adriaan Visser, voorzitter van de aandeelhouderscommissie. Foto Marco de Swart / ANP

  3. De confrontatie

    Op zaterdagochtend 24 maart stuurt president-commissaris Van den Assem een „memo” naar bestuur en commissarissen van Eneco. Hij schrijft dat hij „in de verkeerde film zit” en kondigt zijn vertrek aan. Op de aandeelhoudersvergadering vier dagen later wil hij zijn besluit bekendmaken.

    Van den Assem is moe gestreden. Sinds de vrede is getekend, is het intern alleen maar oorlog geweest. Samen met commissarissen Marike van Lier Lels (onder meer toezichthouder bij NS) en Mirjam Sijmons (sinds kort bestuurder bij EY) heeft Van den Assem drie weken gestoken in „zeer intensieve mediation”. Hij is trots op het resultaat, maar heeft het gevoel dat topman De Haas en de ondernemingsraad proberen de overeenkomst te torpederen. Steeds weer discussie over de interpretatie van de afspraken, de aarzeling van De Haas om met hem en twee vertegenwoordigers van de aandeelhouderscommissie zitting te nemen in de stuurgroep die het voortouw moet nemen in de privatisering – Van den Assem heeft er genoeg van.

    Een bemiddelingspoging door Erik van de Loo, een gerenommeerde boardroomconsultant, heeft de verhoudingen alleen maar verder op scherp gezet. Van de Loo adviseerde „herstel van de normale governance-verhoudingen”. Kort en goed: de commissarissen moeten weer op afstand en Van den Assem kan bemoeienis met het verkoopproces beter aan een andere commissaris overlaten.

    Van Lier Lels en Sijmons scharen zich vrijwel direct achter het voornemen van Van den Assem de eer aan zichzelf te houden. Maar zowel de raad van bestuur als de overige commissarissen én Adriaan Visser van de aandeelhouderscommissie leggen zich er niet bij neer, zo blijkt uit gesprekken, mailverkeer en de verweerschriften. De raad van bestuur vreest dat alle commissarissen opstappen als het trio zijn besluit doorzet, wat betekent dat de aandeelhouderscommissie een nieuwe raad mag benoemen. De overige commissarissen en Visser vinden het vreemd dat drie commissarissen zouden vertrekken omdat het bestúúr de gemaakte afspraken ondermijnt.

    En dus slikken Van den Assem, Sijmons en Van Lier Lels hun voornemen in en komen tot een andere conclusie. De Haas moet weg. Een week later, het is dan Goede Vrijdag, hoort hij van de commissarissen dat zij geen vertrouwen meer in hem hebben. Weer een week later is zijn vertrek geregeld.

  4. De bom ontploft

    The College Hotel – ‘Ervaar Amsterdam in stijl en klasse’ – is voor de Eneco-top een geliefde pleisterplaats. In het hotel brengen directie en commissarissen geregeld hun heidagen door, maar de bijeenkomst zal nooit zo ingrijpend worden als die van 11 april. Ook de leden van de Centrale Ondernemingsraad zijn ditmaal uitgenodigd. Van den Assem doet zijn uiterste best om de vertegenwoordigers van de werknemers uit te leggen waarom de positie van De Haas „onhoudbaar” is geworden.

    De poging van de president-commissaris levert niets op. Nog dezelfde dag stuurt de advocaat van de COR een uitgebreide klachtbrief. Daarin worden de commissarissen gesommeerd op korte termijn alsnog advies te vragen aan de ondernemingsraad rond het vertrek van De Haas. Niet nodig, vinden de commissarissen, want De Haas heeft zelf ingestemd met zijn vertrek. Volgens de COR is wel degelijk sprake van „verkapt” ontslag. Voor de zekerheid brengt advocaat Lennaert Posch nog even in herinnering dat de ondernemingsraad van Eneco het recht heeft naar de Ondernemingskamer te stappen.

    Zo’n dreigement is nooit eerder geuit: de relatie tussen Jeroen de Haas en COR-voorzitter Willem Hofman is hecht. Te hecht zelfs, volgens de commissarissen. Hofman kreeg volgens de RvC niet alleen stukken onder ogen „die niet voor de COR bestemd waren”, maar Hofman wist ook „veel eerder dan de RvC” dat De Haas in het recente verleden met NS, Schiphol en Tennet had gesproken over een overstap.

    De toelichting op het vertrek van topman De Haas leest als het rapport van een matige scholier

    Twee dagen na het treffen in Amsterdam verschaft Van den Assem Hofman onder vier ogen nog eens de achtergrond van het vertrek van De Haas. „In strikt vertrouwen alleen en eenmalig”, schrijft hij in een gespreksverslag. Het leest als een rapport van een matige scholier. „Jeroen kan moeilijk kiezen, wil altijd opties openhouden”, en de vertrokken topman had ook „eerlijker” moeten zijn, tegenover Van den Assem. Hij had tijdig moeten aangeven „dat hij meer de man is van de opbouw en niet van de splitsing en de verkoop. Dat zouden we allemaal begrepen hebben.”

    Hofman is niet de enige die het ontslag van De Haas niet zag aankomen. „Een complete verrassing”, schrijven de drie overgebleven medebestuurders in een e-mail aan de commissarissen, die „aanleiding geeft tot een aantal grote zorgen”.

    Er is het bedrijf, en zeker ook de commissarissen, veel aan gelegen om een publiek oordeel van de Ondernemingskamer te voorkomen. De COR wil inbinden als de cruciale commissarissen opstappen die zij verantwoordelijk achten voor de chaos. Lange gesprekken worden gevoerd en tot tweemaal toe is een compromis nabij.

    Maar in beide gevallen loopt het toch weer stuk. De eerste keer gaat het mis omdat de partijen het niet eens worden over het tijdstip van opstappen, ontbindende voorwaarden van dat besluit en de wijze waarop het wordt gecommuniceerd. Later stemmen de commissarissen, onder wie Van den Assem, op aandringen van het bestuur in met een vertrek op uiterlijk 1 september en toont de president-commissaris zich bereid zich voortaan verre te houden van Project Apollo, zoals de privatisering intern wordt genoemd.

    Ditmaal is de formulering in het persbericht het breekpunt. De COR wil het vertrek van de commissarissen („impliciet”) koppelen aan het intrekken van het enquêteverzoek en in het persbericht duidelijk maken dat dit het begin is van „herstel van de governance”. Dat accepteren de commissarissen niet. Zo faalt ook de laatste poging. Ook al omdat de COR niet wil instemmen met de eis van de commissarissen dat „Willem” (voorzitter Hofman) zich bij de volgende OR-verkiezingen niet meer kandidaat stelt.

    Wat ook niet helpt voor het vertrouwen, is de snelle benoeming van de opvolger van De Haas. Op 9 mei meldt Eneco trots dat een zwaargewicht is aangetrokken. Ruud Sondag, afkomstig van afvalconcern Van Gansewinkel, wordt de nieuwe topman. Maar de COR zegt buiten spel te zijn gezet, wat door Eneco stellig wordt ontkend. Mocht er een enquête komen, dan komt ook de benoeming van Sondag – sinds 25 mei actief – onder het vergrootglas te liggen. De COR voelt zich in zijn hemd gezet. Op 24 april spreken ze nog met personeelszaken over het profiel van de nieuwe man. Een paar weken later laat Sondag aan Hofman een sms zien van 10 april. Van headhunter Egon Zehnder. „Ben je in voor iets spannends?”

    Lees ook het interview met De Haas, nadat was gebleken dat de aandeelhouders en de Eneco-top anders dachten over de verkoop: ‘Ik verdedig mijn bedrijf, daar schaam ik me niet voor’
    • Erik van der Walle
    • Joris Kooiman