Twee macho’s met een rode knop

Trump en Kim Donald Trump en Kim Jong-un leken elkaar af te stoten. Twee macho’s met hun hand bij de rode knop. Nu staat er voor dinsdag iets historisch gepland: nog nooit hebben een zittende president van de Verenigde Staten en een leider van Noord-Korea elkaar ontmoet. Over de aanloop naar een top die diplomatieke wetten tart.

Illustratie Anne van Wieren

Het Koreaanse schiereiland was het toneel van een frozen conflict lang voordat die term in zwang raakte. Tijdens de Koude Oorlog waren de legers uit het communistische Noorden en het kapitalistische Zuiden ter hoogte van de 38ste breedtegraad tot staan gekomen. Er volgde, in 1953, een wapenstilstand, maar geen vrede. De patstelling zou decennia duren.

Het Zuiden ontwikkelde zich tot een democratische, hoogtechnologische samenleving. Koreaanse chips, auto’s en schepen veroverden de wereldmarkt, de boybands veroverden met K-pop de meisjesharten van Azië. Tienduizenden Amerikaanse soldaten hielden er de wacht: de United States Forces Korea (USFK). Ze waren de verzekeringspolis tegen agressie uit het Noorden, samen met de Amerikaanse zevende vloot en een raketschild.

In het Noorden regeerden de Kims. Kim Il-sung. Kim Jong-il. Kim Jong-un. Gedurende decennia had de geschiedenis er geen vat op gekregen. De wereld veranderde, Noord-Korea niet. Het was een duister bastion waaruit niet veel naar buiten drong. En wat wel doorsijpelde was niet best: onderdrukking, concentratiekampen, hongersnood. Noord-Korea was een pariastaat, veracht in het Westen. De familie-dictatuur had zijn eigen verzekeringspolis: Noord-Korea werkte aan kernwapens en raketten.

Lees over de onderhandeltechnieken van Kim Jong-un: De familie Kim doet beloftes en gaat er met de buit vandoor

Er was vaak geprobeerd de oester open te wrikken, om de Kims zover te krijgen dat ze het geknutsel aan kernwapens zouden staken. In 1994 zou Noord-Korea zijn plutoniumreactor stilleggen in ruil voor een westerse reactor. In 2005 zou Pyongyang afstand doen van zijn nucleaire ambities. In 2012 zou Noord-Korea zijn nucleaire activiteiten bevriezen in ruil voor voedselhulp. Niets beklijfde, van alle diplomatieke inspanningen bleven vooral gebroken beloften over. Noord-Korea volhardde alleen maar, stuurde dwangarbeiders naar het buitenland om deviezen te verdienen, deed duistere zaakjes met outcasts als Syrië en Cuba en werd door China economisch overeind gehouden.

De familie-dictatuur had zijn eigen verzekeringspolis: Noord-Korea werkte aan kernwapens en raketten

De claque rond de Kims hield met propaganda en onderdrukking zowel zichzelf als de Leider in het zadel. Lidmaatschap van de Noord-Koreaanse elite was overigens niet zonder risico. Na een richtingenstrijd werden tientallen vooraanstaande Noord-Koreanen vermoord, opgeborgen in kampen voor heropvoeding of vervroegd gepensioneerd, zoals NRC-journalist Casper van der Veen beschreef in De Kim-dynastie. Ook Kims oom en een halfbroer werden uit de weg geruimd. De manier waarop de halfbroer werd omgelegd was klassiek Ian Flemming. Twee jonge vrouwen smeerden Kim Jong-nam VX-zenuwgas in het gezicht op het vliegveld van Kuala Lumpur. De Noord-Koreaanse geheime dienst had de twee wijsgemaakt dat ze meededen aan een tv-show waarbij onschuldige passanten voor de grap met water besprenkeld werden.

In 2017 werd de basis gelegd voor een doorbraak. In de Verenigde Staten werd een onconventionele populist, een vastgoedman met een duister wereldbeeld, tot verbijstering van velen president. Donald J. Trump had vrijwel geen politieke ervaring, en nog minder kennis van de wereldpolitiek. Kim Jong-un was toen al vijf jaar aan de top. Hij was in 2011, net 28, formeel aangetreden. Ze wisten het toen nog niet, maar dit onwaarschijnlijke duo – de jonge dictator en de oude magnaat – zou iets gaan proberen wat nog nooit was gedaan.

Kims raketten

In eerste instantie leken de twee elkaar af te stoten. Kim Jong-un smachtte naar internationale erkenning en probeerde die af te dwingen met machtsvertoon. Hij voerde rakettesten uit, deed kernproeven en bracht een waterstofbom tot ontploffing. Kims raketten reikten steeds verder. Japan, het Amerikaans eiland Guam, en mogelijk het Amerikaans vasteland, al werd dat laatste nooit in praktijk getest. Het was nog maar een kwestie van tijd voordat Kim in staat zou zijn een kernbom óp een langeafstandsraket te monteren. Na de lancering eind 2017 van de Hwasong-15 intercontinentale raket stelde Kim dat zijn kernprogramma voltooid was. Hallo wereld, hier ben ik.

Trump reageerde als traditionele hardliner. Hij combineerde snoeiharde retoriek met pijnlijke economische druk. Hij dreigde Noord-Korea met „fire and fury” en, desnoods, „totale vernietiging”. In de VN noemde Trump Kim „rocket man”, op Twitter maakte hij grappen over Kims figuur.

In Washington werd intussen hardop nagedacht over een pre-emptive strike, de zogenoemde bloedneus-aanpak, waarbij je iemand met een rake klap tot inkeer probeert te brengen. De dreigementen gingen gepaard met steeds strengere internationale sancties. Waterdicht werd dat VN-sanctieregime niet, maar dankzij de steun van China ging het wel pijn doen. Zeker toen de olietoevoer in het geding kwam.

Lees ook over onderhandelaar Trump: Zelfverklaard meester van The Art of the Deal

De spanning tussen Washington en Pyongyang liep zo hoog op dat experts eind 2017 begonnen te waarschuwen voor een ontsporing van Bijbelse proporties. Amerikaanse psychiaters twijfelden openlijk aan de stabiliteit van hun president. En voor de koelbloedigheid van de jonge Kim durfde ook niemand zijn hand in het vuur te steken, al was het maar omdat men zo weinig over hem wist. Het blufpoker bereikte een tragikomisch hoogtepunt toen Trump beweerde dat zijn atoomknop groter was dan die van Kim. Het machismo voorspelde niet veel goeds.

Kims behoefte aan erkenning en Trumps pressie zouden de basis vormen voor toenadering. Maar ze waren met zijn tweeën nooit zover gekomen als de Zuid-Koreaanse president Moon Jae-in er niet was geweest. Moon trad in 2017 aan met de belofte zich in te zullen spannen voor verzoening met het Noorden. De president fungeerde vervolgens als liaison tussen Pyonyang en Washington en bleek uitzonderlijk handig in de omgang met de twee reuzenego’s.

Het blufpoker bereikte een tragikomisch hoogtepunt toen Trump beweerde dat zijn atoomknop groter was dan die van Kim

De kentering kwam op Nieuwjaarsdag 2018. In dezelfde toespraak waarin Kim Trump tartte met zijn nucleaire knop, maakte hij een gebaar naar het Zuiden. Hij stelde voor de spanningen op het schiereiland te verminderen en wilde wel deelnemen aan de Olympische Winterspelen in Zuid-Korea. Terwijl de geur van vuurwerk nog in de lucht hing, had 2018 al de eerste Koreaanse sensatie te pakken. Het was weliswaar een Noord-Koreaanse klassieker om te proberen een wig te drijven tussen Seoul en Washington, maar het was in wél een kans.

Moon maakte pijlsnel de weg vrij voor Noord-Koreaanse deelname aan de Spelen. Hij betaalde de rekening voor de bezoekers uit het Noorden. De landen stelden een gezamenlijk damesijshockeyteam op. Sporters zwaaiden met de eenheidsvlag: de contouren van het schiereiland zonder demarcatielijn.

De Koreanen hadden duizend jaar in één natie geleefd. De droom van eenheid was in de loop der decennia fletser geworden, maar nooit helemaal verdwenen. Ouderen verlangden nog naar een echte eenwording, jongeren wilden vooral af van de permanente spanning aan de noord-grens. Iedereen wist: ooit moeten we dat probleem oplossen.

De verrassende inter-Koreaanse toenadering bracht Trump met zijn oorlogszuchtige taal in een lastig parket. Het was niet meer zo makkelijk om Rocket Man met hel en verdoemenis te dreigen terwijl een bataljon lieftallige Noord-Koreaanse meisjes in de stadions van Pyeongchang goodwill kweekte. De Amerikaanse vice-president Mike Pence zat ijzerenheinig op dezelfde VIP-tribune als Kims zus.

Moon maakte het bezoek niet alleen mogelijk, hij overlaadde ook Trump publiekelijk met lof. De Amerikaanse druk zou de toenadering mogelijk hebben gemaakt, zei hij. Amerikaanse media berichtten dat Trump Moon er tijdens een ontmoeting in het Witte Huis uitdrukkelijk om had gevraagd hem publiekelijk lof toe te zwaaien.

Gezant

Op een donderdag in maart was president Trump druk bezig een handelsoorlog af te kondigen toen hij hoorde dat een gezant uit Zuid-Korea op bezoek was in het Witte Huis. Nationaal veiligheidsadviseur Chung Eui-yong bracht verslag uit van zijn ontmoeting met de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un.

Chung werd naar het Oval Office gedirigeerd, waar hij Trump een uitnodiging van Kim overhandigde. Kim vroeg om een ontmoeting die zou moeten leiden tot denuclearisatie. Trump accepteerde de uitnodiging onmiddellijk; Chung mocht het bekendmaken. Even later onthulde een voor velen onbekende Zuid-Koreaan de grootse diplomatieke verrassing sinds jaren.

Trump moet in een flits zijn kans op eeuwige roem hebben gezien. Februari 1972, president Nixon ontmoet partijleider Mao. Oktober 1986, president Reagan ontmoet Sovjet-leider Gorbatsjov. Voorjaar 2018, Trump ontmoet Kim.

In Washington vroeg het politieke establishment zich verbijsterd af of Trump wel wist wat hij deed

Het was Trump ten voeten uit. Gretig. Impulsief. Onconventioneel. Eigenschappen die het goed doen op tv en bij de achterban, maar ook karaktertrekken waar diplomaten en bureaucraten vage buikpijn van krijgen.

In Washington vroeg het politieke establishment zich verbijsterd af of Trump wel wist wat hij deed. Dit moest wel op een deceptie uitdraaien! Trump hield vrijwel geen ruggenspraak en dreigde een beproefde diplomatieke aanpak op zijn kop te zetten. Aan topontmoetingen van het kaliber Trump-Kim gaan gedetailleerde onderhandelingen vooraf, waarna de leiders de deal beklinken. Daar leek nu nauwelijks tijd voor te zijn. Nu zouden ze eerst elkaar de hand geven en de details daarna aan anderen laten.

Terwijl Washington naar een strategie zocht bij een beloofde top, maakten de Koreanen steeds meer vaart met verzoening. Op een zonnige dag in april zette een Noord-Koreaanse leider voor het eerst voet op Zuid-Koreaanse bodem. Kameraad Kim had een waggelend loopje en een onvermoede aaibaarheidsfactor. Hij zei: „Toen ik hierheen liep, dacht ik: waarom was het zo moeilijk om hier te komen?”

Moon en Kim spraken af te streven naar ontspanning, naar een volwaardig vredesverdrag voor Korea, naar hervatting van familiebezoek én naar denuclearisatie.

Kim deed ook aan vertrouwenwekkende maatregelen. Hij liet een ondergrondse test-faciliteit opblazen, liet drie Amerikaanse gevangenen vrij en ontving Mike Pompeo, toen directeur van de CIA, later minister van Buitenlandse Zaken. De landen prikten een datum en een locatie: 12 juni 2018, 09.00 uur, Capella Resort, Sentosa Island, Singapore. Chinese en Russische hackers namen Zuid-Koreaanse overheidsinstellingen op de korrel. Amerikanen sloegen alvast een herdenkingsmunt.

Brieven

Toen leek het mis te gaan. Washington en Seoul hadden al jaren een formule voor besprekingen met Noord-Korea. Het doel is ‘CIVD’: complete, irreversible, verifiable denuclearisation. De ontmanteling van het kernwapenarsenaal moest volledig, onomkeerbaar en controleerbaar zijn. Hoe doe je dat?

In het verleden was een stap-voor-stap aanpak geprobeerd, maar dat liep telkens spaak. Noord-Korea was heel bedreven in het frustreren van afspraken. Het deed beloften, haalde concessies binnen en verscheurde prompt de verdragen. Trump wilde daarom grote concessies in één keer. Zijn adviseurs spraken openlijk over het zogeheten Libische model. Kolonel Gaddafi staakte in 2003 zijn nucleaire activiteiten na onderhandelingen met het Westen, om tien jaar later met steun van datzelfde Westen afgezet en vermoord te worden. Dat vond Kim geen lekker vooruitzicht. Bovendien was nog maar de vraag hoe betrouwbaar die Trump was. Iran had zijn atoomprogramma in 2015 zo goed als opgegeven in ruil voor vermindering van sancties en nu blies Trump die deal zomaar op.

In het Westen waren velen ervan overtuigd dat Kim niet de ‘fout’ van Gaddafi en de ayatollahs zou maken. Kim kon die kernwapens eigenlijk niet missen. Het was zijn machtsinstrument en zijn levensverzekering. Nu was hij Kim, de schrik van Noord-Korea. Zonder kernwapen zou hij een kwetsbare anomalie zijn in een te wijde broek. „Het is net alsof je een devoot christen vraagt Jezus in te ruilen tegen een ander”, schreef een Amerikaanse analist in Foreign Policy.

Na nieuwe dreigingen over en weer, waarbij een Noord-Koreaanse functionaris Pence „een idioot” noemde, blies Trump de top af. Hij schreef Kim een brief waarin hij hem bedankte voor zijn inzet, wees op de immense kracht van het Amerikaanse nucleaire arsenaal en betreurde dat het niet tot een top zou komen. Hij eindigde, losjes, met een opening: „Als je van mening verandert, […] aarzel niet me te bellen of te schrijven.”

Het formele antwoord kwam binnen een week. Na een inderhaast belegde top tussen Kim en Moon bezorgde een Noord-Koreaanse functionaris op het Witte Huis een brief van Kim, in een belachelijk grote envelop. Trump zei blij te zijn met de „mooie en interessante brief” van Kim. De top kon doorgaan. Later bleek dat hij de brief niet had gelezen.

Terwijl in Singapore hotels in gereedheid werden gebracht en er naarstig werd gezocht naar een sponsor voor de reiskosten van Kim en zijn gevolg, streek de Geweldige Leider alvast de winst op die Trump hem in de schoot had geworpen. Alleen al het vooruitzicht op een top had van Kim een gewilde gesprekspartner gemaakt. Zijn isolement was doorbroken. Hij ging twee keer op bezoek bij de Chinese leider Xi Jinping. Hij ontving de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov thuis en Pyonyang bracht in omloop dat ook Bashar Al-Assad wel wilde langskomen – niet zo’n bijster sympathiek gebaar naar Moon en Trump, omdat de VN hadden ontdekt dat Syrië chemische wapens produceerde op basis van Noord-Koreaanse goederen.

Hoop en vrees

Tot in de laatste dagen voor de top hing er onzekerheid in de lucht. De meeste analisten geloofden dat het tot een ontmoeting zou komen, maar wat waren de heren nu écht van plan? Het potentieel was enorm, de risico’s aanzienlijk. Zou Trump zich laten belazeren? Of zou hij Kim, dictator zonder respect voor mensenrechten, voor langere tijd in het zadel helpen? Zou hij, zoals Noord-Korea-kenner Remco Breuker vreesde, een onmogelijke dictatuur bestendigen?

Het zou natuurlijk een daverend succes kunnen worden; 2018 zat immers vol verrassingen. Kim zou dan onmiddellijk en zonder aarzeling zijn nucleaire inspanningen kunnen staken, de Korea’s een weg inslaan naar hereniging. In een iets minder fraai scenario zou de Singapore-top serieuze wederzijdse beloften opleveren met tastbare en verifieerbare vervolgafspraken. In een slecht scenario zouden er wederzijdse beloften worden gedaan zonder helder vervolg. En dan zou Trump nog altijd een keiharde eis op tafel kunnen leggen, die Kim resoluut zou kunnen afwijzen. Waarmee de wereld weer terug zou zijn bij de doemscenario’s van 2017.

    • Michel Kerres