Rechter buigt zich over opschorten ‘sleepwet’

Mag de nieuwe inlichtingenwet al gelden zonder dat de beloften van het kabinet zijn omgezet in wetgeving? Daarover diende woensdag een kort geding.

Foto iStock

Eigenlijk had de nieuwe inlichtingenwet een ‘zeewaardige boot’ moeten zijn. Maar de metaforische boot zit in de praktijk „vol constructiefouten” en „gaten die zijn gevuld met papieren proppen”, zeiden tegenstanders van de wet woensdag in de rechtbank in Den Haag. Toch ‘vaart’ het kabinet sinds 1 mei met deze wet.

Mocht de nieuwe Wet op de inlichtingen en veiligheidsdiensten (Wiv) al van kracht worden zonder de reparatie die het referendum van maart afdwong? Daarover diende de rechtszaak tegen de staat, aangespannen door twaalf organisaties. Naast privacybewegingen als Bits of Freedom zaten er journalisten vertegenwoordigd door Free Press Unlimited, afgezanten van Greenpeace, de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocacten, datacentra en een hostingaanbieder. In het kamp van de verdedigers zaten vertegenwoordigers van de ministeries van Binnenlandse Zaken en Defensie.

Sleepnet

De groep aanklagers wil dat tegemoet wordt gekomen aan het grote pijnpunt van het ‘nee-kamp’ dat het referendum won. Dat ging over de grootschaligheid waarmee geheime diensten gegevens van burgers mogen verzamelen – het kreeg de bijnaam ‘sleepnet’. Die mogelijkheid moet tijdelijk worden opgeschort, vinden ze. Na de zomer komt Binnenlandse Zaken met een voorstel voor een reparatiewet, die dan nog door de Tweede en Eerste Kamer moet. Dáárna, zeggen deze organisaties, weten we pas hoe de uiteindelijke wet eruit zal zien.

Volgens het kamp aanklagers is het grootschalig binnenhengelen van gegevens – bijvoorbeeld via hacken of aftappen van de kabel – in strijd met grondrechten. Advocaat Otto Volgenant verwees naar de zogeheten Weber/Zakharov-criteria uit de Europese rechtspraak, waaruit volgt dat moet worden afgebakend jegens welke personen zulke bevoegdheden mogen worden ingezet. Nu staat de staat geheime diensten juist toe zich te richten op een geografisch gebied of een bepaalde datastroom, in plaats van op specifieke personen.

Na het referendum in maart beloofde het kabinet de wet op een aantal punten aan te passen. Er zou in komen te staan dat onderscheppen van gegevens via de kabel, ‘slepen’ genoemd, zo gericht mogelijk moet gebeuren. Daarnaast zou de bewaartermijn van onderschepte gegevens worden verkort van drie naar een jaar, met de optie twee keer te verlengen. Verder moeten de diensten sneller onderzoeken of het wel veilig is met buitenlandse partners ongelezen gegevens uit te wisselen.

Proportioneel

De organisaties hoeven zich geen zorgen te maken, betoogde de verdediging van de Nederlandse overheid. Advocaat Cécile Bitter wees erop dat de geheime diensten eigenlijk al hun bevoegdheden zo gericht mogelijk moeten inzetten. Bijvoorbeeld door de verplichting dat ze slechts voor een bepaald doel gegevens mogen verwerken. En alleen als het proportioneel, subsidiair en noodzakelijk is.

Bovendien kúnnen de geheime diensten het op grote schaal onderscheppen van gegevens helemaal niet stoppen. Dan zou ook het ongericht aftappen van verkeer via de ether onmogelijk worden gemaakt, terwijl dat al sinds 2002 mag. „De gevolgen daarvan zijn niet te overzien, ze kunnen onmiskenbaar zeer schadelijk zijn”, zei Bitter. Juist dát zou de varende boot in gevaar brengen.

De kortgedingrechter doet op 26 juni uitspraak.

    • Liza van Lonkhuyzen