Recensie

De businessboeven van Poetin

Rusland en Maffia De institutionalisering van de criminaliteit, die onder Stalin begon, is onder Poetin voltooid. Dat blijkt uit een ontluisterend boek over de Russische boven- en onderwereld.

Vladimir Poetin en zijn getrouwen in 2013 Foto Foto Thomas Dworzak/Magnum Photos/HH

Hoe crimineel is Rusland? Er is veel geschreven over de kleptocratie die begin jaren negentig ontstond op de puinhopen van zeventig jaar revolutie, terreur en oorlog in de Sovjet-Unie en de wereldwijde tentakels van het misdaadsyndicaat dat de macht zou hebben overgenomen van de communistische partij. Maar met The Vory van Mark Galeotti (1965) is dat syndicaat voor het eerst gedetailleerd geanalyseerd en daarmee ook tot zijn ware proporties teruggebracht.

Galeotti, onderzoeker aan het Instituut voor Internationale Betrekkingen in Praag, voorheen docent aan het Moskouse Instituut voor Internationale Betrekkingen, doet al sinds begin jaren negentig onderzoek naar de relatie tussen de Russische onder- en bovenwereld. Galeotti heeft zich de laatste jaren ontwikkeld tot een van de snuggerste commentatoren over Rusland.

Hij heeft een hekel aan grote schema’s waarin Poetin wordt voorgesteld als een maffiabaas die vanuit Moskou ten eigen voordele de wereld bespeelt. Ook in Rusland, betoogt hij consequent, hangt veel meer van toeval en mismanagement aan elkaar dan wij denken. Zo is hij bijvoorbeeld sceptisch over de omvang van de Russische invloed op de Amerikaanse verkiezingen, al koestert hij geen illusies over de aard van het Poetin-regime: voor Rusland is het een doodlopende weg.

In The Vory. Russia’s Super Maffia, brengt hij de unieke relatie tussen overheid en criminaliteit prachtig in kaart. De bloedige twintigste eeuw, zegt hij, heeft de grens tussen recht en orde niet alleen bij de machthebbers, maar in de hele samenleving zo laten vervagen dat er een ideale broeikas ontstond voor extreem gewelddadige netwerken die langzaam zijn geëvolueerd van counter culture tot mainstream. Stalin was per slot van rekening niet alleen een massamoordenaar, hij begon zijn revolutionaire carrière bij de bolsjewieken als ordinaire bankrover.

Mythische klank

Het woord vor (dief) heeft in het Russisch bijna een mythische klank gekregen. Na de revolutie van 1917 en de daaropvolgende burgeroorlog vulde de geheime politie de rijen gretig aan met rapaille en criminelen om de anarchie te beteugelen.

De stalinistische massaterreur leidde tot de instelling van een gigantisch strafkampensysteem waarin het krioelde van criminelen en onschuldige slachtoffers. Aanvankelijk plaatsten de vory zich met hun eigen taal, tatoeages en criminele codes bewust buiten het systeem, maar geleidelijk slaagde de overheid erin ze te coöpteren als wrede interne ordehandhavers in de Goelag. Het hielp de verschillen tussen legaal en illegaal definitief te doen vervagen. Galeotti noemt het ‘Stalins giftige erfenis’.

Een van de grootste kansen voor de opbloei van de Russische criminaliteit lag besloten in de inefficiëntie van de planeconomie. Niets functioneerde en dus nam de corruptie onder Brezjnev zulke grote vormen aan dat de communistische partij zich ontwikkelde tot ‘the biggest gang in town’, aldus Galeotti. Maar pas met de ineenstorting van het communisme ging de beer echt los en het was Gorbatsjov die, onbewust en onbedoeld, de gangsters de kans bood te promoveren tot de oliemannetjes tussen de nieuwe, onervaren zakenlui en de restanten van de communistische partij.

Dat ontaardde in de beruchte ‘woeste jaren negentig’, toen beveiligingslegertjes met kalasjnikovs over straat gingen om de ene businessboef tegen de andere te beschermen. Het woord krysja (‘dak’, in de betekenis van afpersende beschermheer) lag op ieders lip. Zodra de afbrokkelende overheid niet meer in staat was de burgers bescherming te bieden, sprong de criminele wereld in dat vacuüm. Met alle gewelddadige gevolgen van dien.

Vladimir Poetin en zijn getrouwen in 2013

Foto Foto Thomas Dworzak/Magnum Photos/HH

Veel keus had Gorbatsjov overigens niet. Ook Galeotti benadrukt dat niemand in die dagen ook maar een vermoeden had waar het land in vrije val zich heen spoedde.

Poetin gebruikt de retoriek van de ‘woeste jaren negentig’ om de bevolking ervan te overtuigen dat met hem alles beter is geworden. Inderdaad: de bendeoorlogen zijn voorbij, maar Poetin gaat bepaald niet vrijuit. De institutionalisering van de criminaliteit, die onder Stalin begon, is onder Poetin voltooid, schrijft Galeotti. ‘Poetin heeft de bandieten getemd’. De KGB’er leerde dat als rechterhand van burgemeester Sobtsjak in Leningrad in de jaren negentig, waar hij de lokale maffia een sociaal contract aanbood: hou je koest en deal met ons, dan laat ik je met rust. Galeotti noemt het de blauwdruk voor Poetins latere domesticering van de oligarchen, met tien jaar strafkamp voor de ongehoorzame Michail Chodorkovski van oliebedrijf Joekos als afschrikwekkend voorbeeld. Dat heeft gewerkt.

Hiermee ‘zijn de vory en hun waardenpatroon doorgedrongen tot het hart van de staat’. De verhoudingen zijn vaak uitermate coöperatief. Karakteristiek voor de moderne Russische georganiseerde misdaad is een nauwe verwevenheid met de legale economie (voor zover je daarvan in Rusland kunt spreken). Gangsters zijn ondernemers geworden. Gewelddadige afrekeningen (al komen ze nog voor) hebben grotendeels plaatsgemaakt voor instrumenteel gebruik van wetten en de manipuleerbare rechtbank om tegenstanders uit de weg te ruimen.

Dat Poetin criminelen ook nog steeds gebruikt voor smerige akkefietjes werd in 2014 weer duidelijk zichtbaar, aldus Galeotti. ‘Toen Moskou in 2014 het Oekraïense schiereiland de Krim annexeerde, gebeurde dat met de actieve steun van locale vory, en later gaf Moskou anderen [criminelen] in de zuid-oostelijke Donbas de macht en gelegenheid om te vechten en zo een excuus te creëren voor haar proxy war met Kiev.’

Gedetailleerd beschrijft Galeotti opkomst en ondergang van de talloze bendes die Rusland heeft gekend. Als ik toch iets op zijn fascinerende boek heb aan te merken, dan had ik liever iets minder tatoeages en crimineel slang en iets meer analyse en cijfermatige onderbouwing van de verwevenheid van boven- en onderwereld gezien. Zelfs de nuchtere analyticus Galeotti kan daar maar ten dele de vinger opleggen. Maar dat is in de op desinformatie drijvende Russische samenleving dan ook precies het moeilijkst boven water te krijgen.

    • Laura Starink