Japan moet hervormen, maar de bevolking wil niet

Economische groei

De economie draait nu goed, maar Japan moet wel gaan hervormen, zegt econoom Sasaki.

De Japanse economiestevent af op een keerpunt. Hoe dat uitpakt, hangt af van hoe Japan zich voorbereidt, stelt econoom Sasaki. Foto Thomas Peter/Reuters

De Japanse economie werkt toe naar een cruciaal keerpunt. De Japanse econoom Hitoshi Sasaki, werkzaam voor het onafhankelijke Japanse Centrum voor Economisch Onderzoek, is er zeker van. De veranderingen zijn al ingezet, over een paar jaar is dat ook duidelijk in alle data.

De komende jaren vinden er zeker vier ingrijpende ontwikkelingen plaats. Door vergrijzing en krimping van de bevolking wordt de Japanse beroepsbevolking kleiner. De grote bouwprojecten in de aanloop naar de Olympische Spelen in Tokio in 2020 lopen ten einde. Een btw-verhoging gaat de economie waarschijnlijk een flinke dreun geven. Bovendien wordt een einde verwacht van het agressieve monetair beleid van de Bank van Japan, hoofdzakelijk verantwoordelijk voor de op een na langste economische groeiperiode in het naoorlogse Japan. Ondanks al deze hindernissen kan dit keerpunt toch positief uitvallen. Het hangt af van hoe Japan zich voorbereidt.

Op het ogenblik ziet het er niet hoopvol uit. Toen Shinzo Abe vijf jaar geleden aan de macht kwam, beloofde hij drastische economische hervormingen, populair bekend als ‘Abenomics’. Hier is weinig van terechtgekomen. „Abe is goed met pakkende leuzen, maar hij implementeert niet,” zegt econoom Sasaki.

De premier heeft de afgelopen jaren bijna al zijn energie en aandacht in defensiebeleid gestopt. Hij had daardoor onvoldoende politiek kapitaal om de Japanse aversie tegen structurele veranderingen te overwinnen.

Lees ook Japan groeit weer, maar wel op krediet

Afgelopen week was een uitzondering voor de premier. Abe’s coalitie duwde een nieuwe arbeidswet door het parlement. Abe noemde het „de eerste belangrijke arbeidshervorming in zeventig jaar”. Het moet een flexibelere arbeidsmarkt en hogere lonen bewerkstelligen.

Onzekerheid

Juist nu is het beste moment om te hervormen zegt econoom Sasaki. Hoewel de economie tot een tijdelijke stilstand kwam in het eerste kwartaal, groeide de Japanse economie al meer dan zestig maanden. Die groei gaat voorlopig nog even door. „Verwacht wordt dat de economie tot ten minste 2019 zal blijven groeien.” Vrijdag maakt Japan bbp-gegevens bekend.

Dat het goed gaat, is al te merken. Het aantal faillissementen is teruggebracht van meer dan 19.000 in het jaar 2000 tot zo’n 8.000 afgelopen jaar. En ook de schuldenberg van bedrijven is gedaald. Bovendien worden er recordwinsten geboekt.

Maar een van de problemen waar Japan mee worstelt is dat die winsten niet terechtkomen bij werknemers. Veel grote bedrijven hamsteren cash. In plaats van winsten uitkeren, houden ze die in kas. De zogeheten ingehouden winst van een bedrijf als Toyota is de afgelopen vijf jaar met wel 53 procent gestegen.

Gedeeltelijk door deze gesloten handen zijn lonen al jarenlang gestagneerd. „Het loon van vaste werknemers groeit met minder dan 1 procent per jaar”, zegt Sasaki. Abe heeft bedrijven om een loonsverhoging gevraagd van tenminste 3 procent, maar veel meer dan 2 procent zit er dit jaar niet in. „Er is veel onzekerheid”, legt Sasaki uit.

„Managers zijn heel pessimistisch over de toekomst.” Ze willen daarom hun vaste kosten in bedwang houden. Omdat hun inkomens niet groeien geven werknemers ook niet uit. Ze zijn vooral bezorgd over hun pensioen. „Door de enorme vergrijzing in Japan betwijfelen velen dat de sociale zekerheid houdbaar is”, zegt Sasaki. „Ik ook, ik spaar liever dan dat ik het uitgeef.”

Nijpend tekort aan personeel

De loonstagnatie is bevreemdend, want er is een pijnlijk tekort aan werknemers. Met 2,5 procent staat de werkloosheid op het laagste niveau sinds 1993, kort nadat de Japanse economische zeepbel uit elkaar barstte. Het aantal aangeboden banen per werkzoekende staat op het hoogste niveau sinds 1974. En dit terwijl de beroepsbevolking juist dramatisch toenam de afgelopen vijf jaar omdat zo’n twee miljoen vrouwen zijn gaan werken.

Het tekort is zo nijpend dat sommige bedrijven de deuren hebben moeten sluiten of over de kop zijn gegaan. Buiten de steden is een toenemend aantal restaurants enkel open in het weekeinde. Vooral de diensten- en transportsector lijden zwaar. Omdat de Japanse politiek immigratie heeft uitgesloten, voorspellen veel experts dat deze tekorten de economie gaan beperken. Maar Sasaki ziet positieve aspecten. „Tijdens de crisis van de jaren negentig stimuleerde de overheid de economie met investeringen in infrastructuur en constructie. De afgelopen twee jaar is het nieuwe economische paradigma productiviteitsinnovatie en investeren in menselijk kapitaal.”

„Japanse bedrijven moeten leren efficiënter te werken”, zegt hij. „Als we informatie- en communicatietechnologie toepassen, zal het tekort aan arbeidskrachten de Japanse economie niet beperken”, zegt Sasaki. Stijgende productiviteit zal leiden tot hogere lonen en daarmee een gevoel van zekerheid zodat mensen weer gaan uitgeven, meent hij. Combineer dat met deregulering, structurele hervormingen in de arbeidsmarkt, de sociale zekerheid en het medisch systeem, en het keerpunt zou een hergeboorte van Japan kunnen inluiden. Sasaki: „Ik ben heel positief.”

    • Kjeld Duits