De componist die trouwde met zijn slavin

Holland Festival Op het Holland Festival draait een documentaire over de sm-relatie van Georg Friedrich Haas en zijn echtgenote. „Ik zou je graag willen temmen.”

Georg Friedrich Haas en Molena Williams-Haas in een jacuzzi tijdens hun huwelijksreis Still uit The artist & the pervert

Wie is Georg Friedrich Haas eigenlijk? Ze hadden nog nooit van de Oostenrijkse componist gehoord, maar toen filmmakers Beatrice Behn en René Gebhardt een New York Times-artikel over hem hadden gelezen, begonnen ze meteen te googelen. Inmiddels hebben ze een documentaire gemaakt over Haas en zijn echtgenote, Mollena Williams-Haas, met de titel The artist & the pervert. De film wordt vertoond op het Holland Festival, als randprogrammering bij het concert HYENA, een coproductie van het echtpaar Haas, over Williams’ alcoholisme.

De filmmakers ontdekten dat Georg Friedrich Haas één van de beroemdste levende componisten ter wereld is. Maar Behn en Gebhardt waren niet geïnteresseerd in zijn roem, of in zijn muziek. Haas was onlangs ‘uit de kast’ gekomen als dominante partner in een sm-relatie: zijn vrouw Mollena is zijn muze en zijn ‘slaaf’. Voor een film zochten Behn en Gebhardt al langer stellen met alternatieve seksuele opvattingen. Zelf hebben ze een polyamoreuze relatie. „Momenteel zijn we met z’n drieën,” zegt Behn (1980).

Toch is The artist & the pervert geen sm-documentaire, ook al zit er een heuse billenkoekscène in. De film begint met een uitvoering van Haas’ fonkelende meesterwerk In vain, alom beschouwd als een topstuk van deze eeuw. In het volgende shot loopt Haas poedelnaakt het beeld in en neemt plaats aan zijn bureau. Dat contrast tussen publieke statuur en privépersoon zet de toon: „Wij zijn niet geïnteresseerd in ‘Mr Haas’,” zegt Gebhardt (1981). „De film blijft bij Georg.”

Haas’ blote billen filmden ze op de ochtend van de eerste draaidag. ’s Middags stonden ze in de slaapkamer. Ze mochten alles filmen. Haas en Williams hadden vetorecht, maar hebben daar geen gebruik van gemaakt.

Mollena Williams (1969), International Miss Leather 2010, omschrijft zichzelf als ‘Executive Slave & Muse’. Haas noemt ze ‘Der Spousemeister’. Ze draagt een halsband en staat 24 uur per dag tot zijn beschikking, zodat hij vijftien uur per dag kan componeren. Dat is contractueel vastgelegd.

Grappig genoeg is Williams tijdens het interview – de ochtend na de première, begin maart in het documentairefestival van Thessaloniki – de dominante gesprekspartner, om niet te zeggen een spraakwaterval. Haas (1953) is daarentegen moeilijk te verstaan. Een witte, middelbare Oostenrijkse componist en een zwarte Amerikaanse ‘kink educator’: zonder de datingsite OkCupid hadden ze elkaar nooit ontmoet. Haas benaderde Williams met een tamelijk direct bericht: „Ik zou je graag willen temmen.” Een paar dagen later spraken ze af in zijn appartement. Mollena waarschuwde hem: „Ik heb je adres, dus als je me in stukjes hakt en in de East River gooit, staan er straks twee pissige lesbiennes uit Queens bij je op de stoep.”

Herfst 2015 trouwden ze. Williams is een bekende verschijning in de sm-wereld en Haas besloot naar buiten te treden met zijn lang onderdrukte seksualiteit. Hij wilde zichzelf niet langer ‘vergiftigen’ en hoopte lotgenoten een hart onder de riem te kunnen steken.

De reacties op Haas’ coming-out liepen sterk uiteen. Sommigen vonden het dapper, anderen wilden er niets van weten of walgden zelfs met terugwerkende kracht van zijn muziek. Haas is ‘ziek’ en ‘een psychopaat’ genoemd, ook door collega-componisten – een van hen vroeg cynisch of hij Williams niet kon ‘lenen’, hij wilde ook een slaaf om zich aan het componeren te kunnen wijden.

De film wil tonen dat er vele vormen van liefde zijn die niet voldoen aan de Hollywood-norm

Behalve uit conservatieve hoek kwam de kritiek ook uit feministische kringen – hoe kon een sterke zwarte vrouw als Williams zich onderwerpen aan een witte zestiger? Vooral in de Verenigde Staten is het raciale aspect van hun relatie ontvlambaar. Maar: beweren dat zij haar ‘seksuele psychodrama’ niet mag uitleven omdat ze zwart is, dát is juist racistisch, werpt Williams tegen.

Ondanks de controversiële onderwerpen is The artist & the pervert opgezet als antropologisch veldwerk: over hoe twee tegenpolen leven met de obstakels en uitdagingen die hun liefde opwerpt. De film wil tonen dat er allerlei vormen van liefde zijn – en allerlei lichamen – die niet voldoen aan de Hollywood-norm.

Trotse nazi

Voor Haas was naakt voor de camera verschijnen niet zo’n probleem. Praten over zijn ouders des te meer. Zijn ouders waren nazi’s en gedurende de eerste twintig jaar van zijn leven geloofde Haas zelf in „die shit”, zoals hij de nazi-ideologie noemt. Tijdens het maken van de film sprak hij zich daar voor het eerst over uit. De verkiezing van president Trump speelde mee: Haas had het gevoel dat het fascisme uit zijn jeugd hem achterhaalde. Tijdens het festival Streirischer Herbst hield hij een furieuze toespraak over de „verborgen nazi’s” in de Oostenrijkse kunsten.

Eén van de heftigste scènes in The artist & the pervert is een interview met Haas’ moeder. De sfeer is ongemakkelijk, maar moeder Haas neemt geen blad voor de mond. Ze is nog altijd een trotse nazi en vindt het vreselijk dat haar zoon getrouwd is met een zwarte vrouw. Haas: „Het is zwaar om te denken: mijn ouders waren criminelen, mijn grootouders waren moordenaars. Maar het verbergen is nog erger.”

Onwetendheid is oké, vindt Williams. Het probleem zit hem in „moedwillige onwetendheid”: „Georg is het voorbeeld van wat er gebeurt als je je eigen onwetendheid bestrijdt. Hij is opgegroeid als nazi en nu heeft hij een eerbetoon geschreven aan Eric Garner” – een zwarte Amerikaan die in 2014 tijdens zijn arrestatie stierf door een nekklem.

Haas was geschokt door Williams’ verhalen over racisme in de VS. De standaardreactie van witte Amerikanen, aldus Williams, is ontkenning, bagatelliseren, eigen ervaringen ertegenover stellen. „Maar wanneer iemand in de bus mijn haar aanraakt is dat anders dan wanneer iemand jouw haar aanraakt. Ik sta in lager aanzien dan jij, omdat ik behoor tot een traditioneel onderdrukte minderheid die afstamt van slaven. Als je dat niet begrijpt, dan begrijp je niet wat onderdrukking betekent. Wanneer je op iemands voet gaat staan en je wordt daarop aangesproken, dan zeg je niet: zo erg was het niet. Dan zeg je sorry en je haalt je voet weg.”

Toen HYENA geboekt werd voor het Holland Festival was Williams even bang dat het rond Sinterklaas zou zijn: „Als ik in Amsterdam overal Zwarte fucking Piet zie, dan schop ik iemand in zijn gezicht.”

Alcoholisme

Zoals Haas met zijn nazi-achtergrond worstelde, zo torste Williams lange tijd haar eigen taboe mee. Als professioneel verhalenverteller over seks en kink kende ze weinig scrupules, maar over één ding zweeg ze als het graf: haar alcoholisme. „Tot ik besefte: als ik zo verschrikkelijk bang ben om daarover te praten, moet ik het misschien juist doen.”

Williams had zich al bijna doodgedronken toen ze incheckte voor ‘detox’. Op haar eerste nacht in de kliniek zag ze de vloer opbollen en openbarsten. Ze stond oog in oog met een hyena, die haar smeekte om een borrel. De hyena bleek een ongebruikelijk hardnekkige hallucinatie. Williams rook het beest, ze wurgde het met haar handen en sloeg het met een stalen pijp. Pas toen ze het na jarenlange strijd accepteerde als deel van zichzelf (‘radical self-love’ noemt ze dat) begon het beeld te verdwijnen.

Toen Haas de podcast hoorde, die Williams van het verhaal maakte, besloot hij muziek te componeren voor een concert met Williams als verteller. De wereldpremière van HYENA in 2016 in Wenen werd een succes.

Haas vergelijkt Williams’ tekst met een rondo: „De hyena, de stem van de zelfvernietiging, keert steeds terug. Ik besloot dat het hyenageluid het mooiste moest zijn dat je je kunt voorstellen.” Hij voorzag de drie imposante teugen waarmee Williams ’s ochtends een fles Jack Daniels soldaat maakte – de enige manier om niet te sterven aan ontwenningsverschijnselen – van „drie schitterende akkoorden”.

De hyena is een verleider, beaamt Williams. Minder dan 1 procent van zware alcoholisten uit haar categorie is vijf jaar na de eerste afkickpoging nog nuchter. Tegen alle adviezen in heeft ze de datum van haar ontslag uit de kliniek op haar lichaam getatoeëerd: 14 maart 2007. Haar begeleider waarschuwde dat die tattoo een herinnering aan haar mislukking zou worden, omdat ze toch weer aan de drank zou gaan.

Aan het einde van HYENA zit het beest te wachten tot Williams de hoop opgeeft. „But I will not”, zijn haar laatste woorden. Het is volgens Haas niets minder dan „het mooiste happy end uit de muziekgeschiedenis” – want we zijn elf jaar verder en tegen alle verwachtingen in vertelt ze op het podium haar verhaal, nuchter en springlevend.

    • Joep Stapel