‘Zie je wel!’, zegt Uber nu

Platformeconomie Uber-chauffeurs zijn tevreden over hun werk, voelen zich eigen baas en werken het liefst als zzp’er, blijkt uit nieuw onderzoek van Ipsos, waarvan Uber de resultaten deze dinsdag bekendmaakt. Maar hoe onomstotelijk is dat?

Illustratie Studio NRC/ iStock

Voor het eerst heeft Uber laten peilen in hoeverre Nederlandse Uber-chauffeurs tevreden zijn over hun werk én opdrachtgever. Dat was nodig, zegt Ubers general manager Nederland Thijs Emondts, „om het debat constructiever te kunnen voeren”. In Nederland rijden er ongeveer 3.000 chauffeurs voor de taxidienst.

Want al bijna een jaar zijn de arbeidsomstandigheden waarin Uber-chauffeurs hun werk doen onderwerp van gesprek. Die omstandigheden zijn anders dan op een klassieke arbeidsmarkt: Uber-chauffeurs, die alleen als zzp’er voor Uber kunnen werken, kunnen (tot op zekere hoogte) zelf bepalen wanneer ze wel en niet werken. Ze worden per rit uitbetaald en dragen over de ritprijs een commissie van 25 procent aan Uber af. Hoeveel er te verdienen valt, wisselt — een algoritme bepaalt soms het tarief, gerelateerd aan hoe druk het is. En hoeveel ritten er beschikbaar zijn is niet altijd te voorspellen. Passagiers beoordelen het werk van de Uber-chauffeur bovendien, en zo’n beoordeling kan consequenties hebben. Een slechte beoordeling betekent minder werk.

Vakbondsbestuurders en politici vragen zich ondertussen af: zijn chauffeurs wel écht eigen baas, als ze rijden in ‘dienst’ van een app, die ook nog eens commissie rekent? En verdienen ze wel genoeg, worden ze niet uitgebuit?

Ook de chauffeurs zelf lieten van zich horen, tijdens stakingen in januari. Aanleiding was boosheid over de hoogte van Ubers commissie over de ritopbrengst. In maart werd een aanval op Ubers hoofdkantoor in Amsterdam aangekondigd, toen een aantal boze taxichauffeurs vond dat het bedrijf oneerlijke concurrentie in de hand werkte. Het groepje stuurde via berichtendienst Telegram oproepen om het kantoor binnen te stormen met brandbommen. Die aanval kwam er uiteindelijk niet.

Tevreden chauffeurs

De reuring leidde wel tot een peiling, uitgevoerd door marktonderzoeksbureau Ipsos onder driehonderd Uber-chauffeurs, in opdracht van Uber. Het bedrijf hoopte daarmee aan te kunnen tonen dat de meeste Uber-chauffeurs helemaal niet zo ontevreden zijn. Vrijwel alle respondenten waren mannen, met minimaal zes maanden ervaring als taxichauffeur en recente werkzaamheden via de Uber-app. De enquête werd telefonisch afgenomen.

De resultaten van dat onderzoek worden deze dinsdag bekendgemaakt, maar NRC kon ze alvast inzien. Wat blijkt: acht van de tien Uber-chauffeurs is redelijk tot zeer tevreden over het werk. Grofweg de helft vindt dat hij of zij, meer dan in een vorige baan, de regie heeft over de balans tussen werk en privé. Negen van de tien chauffeurs zeggen het gevoel te hebben eigen keuzes te kunnen maken over wanneer ze werken en wanneer niet. Vrijwel iedereen waardeert die flexibiliteit.

Opvallend is ook dat 88 procent van de chauffeurs zegt liever als zelfstandige te willen blijven werken, dan dat ze door Uber in dienst worden genomen. Bij het stellen van die vraag vermeldden de enquêteurs: in een dienstverband kom je in aanmerking voor een gegarandeerd minimumloon en vakantiegeld, maar heb je „geen zeggenschap over je werkschema en kun je dus niet je eigen keuzes maken over wanneer en waar je werkt”. Het resultaat: dan werkt het merendeel liever als zzp’er.

‘Zie je wel!’, lijkt Uber met de onderzoeksresultaten in de hand te willen zeggen – deze manier van werken is zo slecht nog niet. Al was dat volgens Emondts niet per se het doel van de peiling. „Dit is niet om onszelf op de borst te kunnen kloppen. En het is ook niet zo dat we nu denken: iedereen is blij, onze taak zit erop. Maar dit onderzoek geeft wél aan dat Uber-chauffeurs de flexibiliteit in hun werk waarderen, en dat het beeld dat is ontstaan over ontevreden chauffeurs niet klopt. Het merendeel is juist tevreden. Meer dan tweederde zou het werk zelfs aanraden aan een ander.” Emondts ziet deze resultaten als „belangrijke steunpunten” in Ubers betoog vóór dit model van flexibel werk.

Lees ook ons stuk uit januari over de platformeconomie. Want hoe is het eigenlijk om via platforms als Deliveroo en Uber Eats te werken? Auteur Rens Lieman probeert het nu ruim een jaar uit.

Ubers retoriek

Toch zijn de uitkomsten van het Ipsos- onderzoek niet voor iedereen onomstotelijk. De Amerikaanse onderzoeker Alex Rosenblat, die voor onderzoeksinstituut Data & Society onderzoek doet naar de impact van technologie op ons werk en onze maatschappij, bestudeert sinds vier jaar Canadese en Amerikaanse Uber-chauffeurs. Zij zegt in de vraagstelling in deze enquête Ubers bekende retoriek te herkennen: het bedrijf promoot de flexibiliteit van werken via de Uber-app, en benadrukt daarbij hoe fijn chauffeurs dat vinden. Dat klopt ook, zegt Rosenblat, „maar tegelijkertijd is het onterecht dat wordt gesuggereerd dat werknemers onmogelijk diezelfde flexibiliteit geboden kan worden.”

Bovendien is de echte flexibiliteit volgens Rosenblat bij Uber beperkt. „Je kunt inderdaad in- en uitloggen bij de app wanneer je wilt”, zegt ze, „maar of je echt van die vrijheid gebruik kunt maken, hangt af van de mate waarin je je inkomsten uit het Uber-werk nodig hebt om je rekeningen van te kunnen betalen.”

Hoewel 93 procent van de chauffeurs in de peiling aangeeft „in control” te zijn over wanneer hij wel en niet werkt, ziet Rosenblat haken en ogen. In haar onderzoek uit 2016 concludeerde ze bijvoorbeeld dat Uber wel degelijk „enige vorm van controle uitoefent over hoe en wanneer chauffeurs werken”. Dat komt mede door de fluctuerende tarieven van Uber (méér geld wanneer het druk is), het beoordelingssysteem waarin chauffeurs een ‘rating’ krijgen, en bepaalde designkeuzes in de Uber-app voor chauffeurs. Rosenblat: „Pas als je in de details duikt, zie je het algoritmisch management van Uber.” Het zijn slimme trucjes om chauffeurs op bepaalde tijdstippen, ondanks dat ze dat misschien niet gepland hadden, toch te laten rijden. „Niet alle chauffeurs zien dat, maar het is belangrijk om dat in het achterhoofd te houden als je het hebt over de mate waarin chauffeurs eigen baas zijn.”

Schijnzelfstandigen

Volgens Wendy Smits, bijzonder hoogleraar arbeidsmarktflexibiliteit aan de Universiteit Maastricht en statistisch onderzoeker bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), is het eigenlijk altijd relevant om mensen naar hun tevredenheid te vragen, ongeacht de kennis die ze hebben van eventuele sturing via een algoritme. „Maar het is vervolgens aan beleidsmakers om te bepalen hoe zwaar ze zo’n ‘tevredenheidscijfer’ wegen in verhouding tot andere belangrijke factoren.”

Smits zegt overigens ook dat de resultaten uit dit Uber-onderzoek in lijn liggen met de cijfers over zelfstandigen in het algemeen. „Autonomie wordt door deze groep erg belangrijk gevonden en ze zijn door de bank genomen tevreden over hun werk.” Sterker nog: uit cijfers van het CBS over 2016 blijkt dat van alle werkenden, het aandeel personen dat tevreden is met zijn of haar werk het grootst is onder zelfstandig ondernemers (81 procent). Daar staat tegenover dat werknemers met een flexibele arbeidsrelatie en uitzendkrachten het minst tevreden zijn. Van alle zzp’ers die naar eigen zeggen een bedrijf of praktijk gestart zijn omdat ze geen geschikte baan als werknemer konden vinden, is slechts 67 procent tevreden.

Vakbond FNV Taxi heeft zijn mening niet bijgesteld na het zien van de resultaten van Ubers peiling. Bestuurder Minke Jansma zegt te weten dat chauffeurs inderdaad graag zelfstandig werken, maar blijft bij het standpunt dat dat nu in de praktijk niet het geval is. Onder meer omdat chauffeurs niet hun eigen tarief kunnen bepalen. Ook meent ze dat Uber-chauffeurs te weinig verdienen.

Uit Ubers data blijkt dat chauffeurs gemiddeld 21 euro per uur verdienen – na aftrek van Ubers commissie, maar vóór aftrek van andere kosten, zoals benzine en overige autokosten. Over de hoogte van de commissie die chauffeurs afdragen, heeft Uber niets gevraagd in de peiling, terwijl dát toch het grootste bezwaar was van de chauffeurs die in januari staakten. Emondts zegt daarover dat die commissie nu eenmaal vaststaat. „We hebben de commissie nodig om ons bedrijf van te laten draaien.”