Opinie

Kunstenaar moet vrij zijn om abjecte anderen te tonen

Lotte de Beer maakt een denkfout: kunst die wordt ontdaan van zijn schaduwzijde is kitsch, schrijft .
Uitvoering van Mozarts Zauberflöte in Salzburg, juli 2006 Foto Hans Klaus Techt/EPA

In de jaren van het nationaal-socialisme moesten alle culturele en historische sporen van Joden worden uitgewist. Het ook in Duitsland geliefde Vioolconcert van de Joodse componist Mendelssohn moest plaatsmaken voor het veel minder geliefde, maar zogenaamd veel diepere Vioolconcert van de ‘raszuivere’ Schumann. Ook de werken van de ‘ariër’ Wolfgang Amadeus Mozart moesten eraan geloven. Zo verdween de Joodse geschiedenis uit het Italiaanstalige oratorium La Betulia liberata (De bevrijding van Betulia, naar het bijbelboek Judith), dat werd voorzien van een nieuwe Duitse tekst en voortaan als de Germaanse heldensage Etzel und Ildiko door het leven ging. Talloze andere oratoria en opera’s met een Joods onderwerp ondergingen hetzelfde lot.

Operaregisseuse Lotte de Beer opperde in NRC dat operalibretti ontdaan zouden moeten worden van vrouwonvriendelijke, seksistische en/of racistische uitingen. Een zin als „weil ein Schwarzer hässlich ist” (‘omdat een zwarte man lelijk is’), zou een hoogstaand kunstwerk als Die Zauberflöte niet langer mogen ontsieren. Ingrijpen in de tekst van het libretto is volgens De Beer niet alleen gewenst, maar moreel noodzakelijk.

Vooropgesteld: Lotte de Beer en haar medestanders zijn weldenkende, fatsoenlijke mensen, die in niets aan nazi’s doen denken. Ik begrijp haar onbehagen. Bij iedere uitvoering van Die Zauberflöte voel ik mij ongemakkelijk, wanneer dergelijke zinnen langskomen.

Halverwege Die Zauberflöte dacht ik: wat stáát hier in godsnaam?

Lotte de Beer

Maar waarom voel ik mij dan ook ongemakkelijk bij haar voornemen kunstwerken te zuiveren van onwelgevallige elementen? Om de volgende redenen:

1 Het streven naar culturele en politieke zuiverheid is in de kunst wat mij betreft gevaarlijk. Want wie bepaalt er wat er door de beugel kan en wat niet? Bovendien: gaan wij kunstwerken iedere tien, twintig jaar aanpassen aan wat er op dat moment politiek correct is?

2 Het is een misvatting dat bepaalde onderwerpen en ideeën geen plaats zouden mogen vinden in een kunstwerk. Vrijheid van meningsuiting is een groot goed, zeker ook voor een kunstenaar. Het is al vaker gezegd: grote kunst ademt de geest van het gehele leven, drukt onze diepste gevoelens en ja, ook onze zwartste emoties uit. De mens is niet alleen ‘licht en zuiver’. Een kunst die zich beperkt tot modelburgers is een armetierige kunst. Beter gezegd: kitsch.

3 Wat voor de mens geldt, geldt ook voor onze geschiedenis. De schaduwzijden horen erbij. Dat geeft ons een ongemakkelijk gevoel. Met Lotte de Beer schaam ik mij voor sommige teksten uit Die Zauberflöte. Maar dat lijkt mij juist positief. Het herinnert mij aan het feit dat ook ik niet van vooroordelen vrij ben. Wie wel, eigenlijk? Zou Mozarts librettist Emanuel Schikaneder, net als Mozart vrijmetselaar, ons daar niet juist op hebben willen wijzen?

4 Het is een misvatting de auteur verantwoordelijk te stellen voor de uitingen van zijn personages. Ontneem de kunstenaar niet de vrijheid andersdenkenden, hoe abject ook, ten tonele te laten verschijnen.

5 Licht en donker staan in Die Zauberflöte ook voor aspecten van de menselijke ziel. Van deze maçonnieke en alchemistische achtergrond lijkt Lotte de Beer zich onvoldoende bewust. Omwille van de lengte ga ik daar nu niet verder op in.

Medestanders van De Beer stellen vaak dat een opera niet zo heilig zou mogen zijn dat je nooit zou kunnen ingrijpen tekst of muziek. Presenteerde bijvoorbeeld Händel zijn opera’s ook niet in telkens aangepaste vorm? Dat klopt, maar dat waren wel ingrepen door de componist zelf. Heeft een regisseur per definitie dezelfde vrijheid als de componist?

Lees ook: Gun Mozart toch een beter libretto dan die racistische Toverfluit

Bovendien betrof het ingrepen die de geestelijke integriteit van het kunstwerk niet aantastten. Het politiek correct herschrijven van operalibretti doet dat mijns inziens wel.

Daarnaast heeft de regisseur andere middelen om een hedendaagse visie op een opera te kunnen bieden. De tekst en de muziek van Die Zauberflöte vormen een geheel en zijn een historisch gegeven. Maar datzelfde geldt niet – of zeker niet in dezelfde mate – voor de regie. Wij weten vaak niet precies hoe opera’s in Mozarts tijd werden gepresenteerd. Zelfs als daar wel documentaire gegevens over bestaan, dan kennen wij die toch niet de betekenis toe van het libretto en de partituur. Natuurlijk staat het Lotte de Beer vrij duidelijk te maken dat zij het racistische en seksistische woorden niet eens is. Laat zij dat duidelijk maken in haar regie of in het toneelbeeld. Maar laat het kunstwerk intact.