Kan de Turkse oppositie deze keer Erdogan echt verslaan?

Turkse verkiezingen

De alliantie van oppositiepartijen maakt een reële kans tegen president Erdogan. Maar hoe vrij en eerlijk verloopt de eerste stembusgang op 24 juni?

Muharrem Ince, kandidaat van de republikeinse CHP zondagop campagne in Istanbul foto Huseyin Aldemir/reuters

Turkije is maandag wakker geworden in een nieuw tijdperk. Fenerbahçe-voorzitter Aziz Yildirim, die de populairste voetbalclub van het land twintig jaar leidde, is zondag onttroond. Bij een ledencongres werd Ali Koç, telg uit de rijkste familie van Turkije, met overgrote meerderheid verkozen tot de nieuwe voorzitter. Koç belooft de roem van de geplaagde club te herstellen.

Veel Fenerbahçe-fans zien de zege van de jonge, energieke Koç als een gunstig voorteken voor de parlements- en presidentsverkiezingen van 24 juni. „Yildirim is net zo’n oude overlever als Erdogan”, zegt Fenerbahçe-lid Yasemin Basarir, een zakenvrouw van middelbare leeftijd die zondag op Koç heeft gestemd. „Zijn verlies laat zien dat het niet onmogelijk is een lang zittende leider te weg te stemmen.”

Drie weken voor de verkiezingen is de oppositie opmerkelijk optimistisch. Veel seculiere Turken zien een gerede kans dat de oppositie een meerderheid behaalt in het parlement. En de presidentsverkiezingen, die tegelijk worden gehouden, lijken uit te lopen op een spannende tweede ronde, waarbij Erdogan het opneemt tegen een sterke oppositiekandidaat. Basarir: „Het voelt anders deze keer.”

Ik was eerst niet zo’n fan van Ince. Zie ik hem nu op tv, kan ik niet stoppen met glimlachen

Yasemin Basarir zakenvrouw

Die hoop is niet alleen gebaseerd op Koç’ machtsgreep bij Fenerbahçe. Basarir noemt de slechte staat van de economie, de opmerkelijke eendracht onder de anders zo verdeelde oppositie, de lusteloze campagne die de regerende AK-partij voert, en het enthousiasme dat Muharrem Ince, kandidaat van de oude republikeinse machtspartij CHP, heeft losgemaakt.

„Ik was aanvankelijk niet zo’n fan van Ince”, zegt Basarir. „Maar als ik hem nu op televisie zie, kan ik niet stoppen met glimlachen. Hij neemt telkens het juiste standpunt in, laat zich niet verleiden tot moddergevechten, maar voert een positieve campagne. Erdogan kan hem niet afschilderen als vertegenwoordiger van de elite, Ince komt uit een simpel, religieus gezin.”

Autocratie

De oppositie ziet de verkiezingen als de laatste kans om te voorkomen dat Turkije verandert in een autocratie. Na de stembusgang worden de grondwetswijzigingen van kracht die vorig jaar per referendum zijn goedgekeurd. Het oude, parlementaire stelsel zal veranderen in een nieuw systeem, waarbij alle uitvoerende macht in handen is van de president.

De recent aangepaste kieswet maakt het voor Erdogan echter veel lastiger verkiezingen te winnen. In het oude systeem had zijn AK-partij aan 40 tot 50 procent van de stemmen genoeg voor een absolute meerderheid. Daarbij profiteerde AK van de hoge kiesdrempel (10 procent). Stemmen voor partijen die de kiesdrempel niet haalden, gingen automatisch naar de grootste partij.

Lees meer over de grondwetswijziging: Uitslag referendum wakkert polarisatie aan

Ditmaal liggen de kaarten anders. Erdogan moet meer dan 50 procent van de stemmen halen om president te worden. In de meeste peilingen blijft hij ruim boven de 40 procent steken. Daarbij is het onder de nieuwe kieswet mogelijk verkiezingsallianties te vormen, waardoor kleine partijen die de kiesdrempel niet halen toch in het parlement komen.

Vier oppositiepartijen hebben de Alliantie voor Verzoening en Gerechtigheid gevormd, die uiteenlopende politieke stromingen verenigt: de sociaal-democratische CHP, de nationalistische IYI-partij, de centrum-rechtse DP en Saadet, een islamitistische partij met dezelfde wortels als de AK-partij. De vier zullen elkaars kandidaat steunen in een eventuele tweede ronde.

De deelname van de IYI-partij en Saadet geeft conservatief-religieuze kiezers voor het eerst een alternatief. Saadet-leider Temel Karamollaoglu noemt Erdogan openlijk een dictator en meent dat 15 procent van de AKP-kiezers teleurgesteld is in de autoritaire partijkoers. „De polariserende retoriek van de president roept niet meer dezelfde reacties op, de mensen zijn moe.”

Alleen de pro-Koerdische partij HDP is buiten de alliantie gehouden om nationalistische kiezers niet af te schrikken. Veel Turken zien de HDP als de politieke vleugel van de Koerdische terreurgroep PKK. Desondanks hebben alle oppositiekandidaten opgeroepen HDP-leider Selahattin Demirtas vrij te laten, die vastzit op verdenking van steun aan terrorisme.

In opmaat naar vervroegde verkiezingen, in juni, sluit de anders zo verdeelde Turkse oppositie de rijen. ‘Het gaat niet meer om links of rechts’.

Kiesdrempel

Als de HDP ook de kiesdrempel haalt, verliest de AKP vrijwel zeker haar parlementaire meerderheid. Om die reden gaan veel aanhangers van de oppositie strategisch stemmen. Basarir, afkomstig uit een nationalistisch nest, vertelt dat haar familie zelfs onderling afspraken heeft gemaakt. „Mijn moeder, mijn broer en ik gaan op de HDP en Ince stemmen”, zegt ze. „Mijn vader op de CHP en Ince.”

Haar moeder, een vrome vrouw van 65 die een hoofddoek draagt, voert zelfs actief campagne voor de oppositie. „Tijdens ramadan leest ze altijd met een groep vrouwen de Koran. Naderhand probeert ze de vrouwen te overtuigen tegen Erdogan te stemmen, maakt niet uit welke kandidaat. Ze vertelde me dat ze hen heeft overtuigd. Ik vroeg: ‘Waarom ben je daar zo zeker van?’ Ze zei: ‘Ik heb het ze laten zweren op de Koran.’”

Het is opmerkelijk dat de HDP nog zo veel steun krijgt buiten haar traditionele Koerdische achterban. De partij leek de sympathie van hoogopgeleide, progressieve Turken in de grote steden te hebben verspeeld nadat de burgeroorlog tussen het leger en de Koerdische terreurgroep PKK oplaaide. Velen vonden dat de HDP niet genoeg afstand nam van de PKK.

De Turkse oppositie heeft sinds mei een nieuwe slogan, met dank aan de president. ‘We hebben genoeg van Erdogan’

„Ik heb weinig vertrouwen in het team van de HDP”, zegt Basarir. „En ik ben het ook niet eens met al hun standpunten. Maar ze moeten de kiesdrempel halen, zodat de AKP haar meerderheid verliest. Ik geloof in Demirtas. Ik zie hoop in hem. Ik wil dat hij de held van de Koerden is, niet [PKK-leider] Öcalan. Dan vechten ze niet met wapens, maar met argumenten.”

Maar de HDP, de op één na grootste oppositiepartij van Turkije, heeft grote moeite campagne te voeren. Honderd HDP-burgemeesters zijn door Erdogan uit hun functie gezet, en duizenden partijactivisten zijn opgepakt voor steun aan terrorisme. Daarbij kan Demirtas vanuit zijn cel beperkt campagne voeren. Elk contact met de buitenwereld gaat via zijn advocaat.

Toch is hij zijn humor niet kwijt. Zo twitterde hij: „Waarom ik presidentskandidaat ben terwijl ik in de gevangenis zit? Alle peilingen in de cel geven me 100 procent van de stemmen, behalve die ene keer dat ik kwaad was op mijzelf en ik 50 procent kreeg.” De kiescommissie staat hem zelfs toe campagne te voeren op de staatszender TRT – al is het wel maar twee keer tien minuten.

Ince wordt in een tweede ronde van de presidentsverkiezingen niet kansloos geacht omdat hij steun heeft van veel Koerden – 15 tot 20 procent van het electoraat. Dat komt doordat hij als een van de weinige CHP’ers stemde tegen het opheffen van Demirtas’ parlementaire immuniteit. Daarnaast pleit hij voor een nieuw vredesproces. „De Koerdische kwestie is een politiek, economisch en cultureel probleem”, zei hij onlangs. „We zullen het oplossen via vrede, groei en delen.”

Lees ook het profiel van Meral Aksener, de vrouw die Erdogan uit zijn paleis wil verdrijven.

Eerlijke verkiezingen?

De HDP kan alleen de kiesdrempel halen, en Ince maakt alleen een kans in een eventuele tweede ronde, als de verkiezingen vrij en eerlijk verlopen. Daar heeft de oppositie een hard hoofd in. Oppositiepartijen krijgen veel minder aandacht van mainstream media, die voor 90 procent in handen zijn van Erdogans bondgenoten in de zakenwereld. Ook de formeel onpartijdige staatszender TRT geeft Erdogan veel meer zendtijd dan de oppositie.

Bovendien heeft de AKP de kieswet onlangs op enkele essentiële punten aangepast. De oppositie vreest dat dit de weg vrijmaakt voor fraude. Zo mogen ongestempelde stembiljetten voortaan ook worden meegeteld. Dit leidde bij het referendum vorig jaar nog tot grote ophef. Daarnaast wordt het tellen van de stemmen niet meer bijgewoond door alle partijen, maar alleen door ambtenaren.

Bovendien kunnen stemlocaties om veiligheidsredenen worden verplaatst naar andere kiesdistricten. Vorige week maakte de kiescommissie bekend dat duizenden stemlocaties worden verplaatst om intimidatie van kiezers te voorkomen. Dit heeft gevolgen voor zeker 144.000 kiezers, vooral in het Koerdische zuidoosten. Zij moeten kilometers verder reizen om te stemmen.

Volgens de HDP is het besluit bedoeld om haar onder de kiesdrempel te houden. De stembureaus zouden zijn verplaatst van districten met veel steun voor de HDP naar AKP-districten. Volgens de HDP durven hun aanhangers daar niet te gaan stemmen. Bovendien kunnen wegen worden afgesloten onder de aanhoudende noodtoestand. Een HDP-woordvoerder in Sirnak: „Ze intimideren onze mensen en maken zich schuldig aan repressie. De HDP zal haar mensen naar de verplaatste stembureaus vervoeren. We zullen onze stemmen beschermen.”

    • Toon Beemsterboer