Verf met chroom-6 is erger dan asbest

Schadelijke verf

Medewerkers van defensie waren niet goed beschermd bij werken met verf waarin het kankerverwekkende chroom-6 zat. Dat rapporteert het RIVM deze maandag. Defensie komt met een „collectieve regeling”. Is dat genoeg?

Klokkenluider van de chroom-6-zaak en oud-defensiemedewerker Henk Coort: „Ik leef met de voortdurende angst dat de kanker terugkomt.” Foto Chris Keulen

Henk Coort heeft een „buismaag”. Een stuk van zijn maag is nu zijn slokdarm. ’s Nachts slaapt hij rechtop in bed om te voorkomen dat maagzuur in zijn keel komt. Er zit namelijk geen klep meer die sappen uit zijn maag tegenhoudt.

Bij de zestigjarige Coort – oud-defensiemedewerker uit Schinveld – is in 2010 slokdarm- en maagkanker geconstateerd, een jaar na zijn eervolle ontslag. Voor hem staat vast dat hij die ziekte heeft gekregen door zijn werk als tankmonteur in het voormalige NAVO-depot in Brunssum, waar hij is blootgesteld aan het zeer kankerverwekkende chroom-6. Hij werkte daar van 1984 tot 2004 en daarna nog tot 2006 in het depot in Eygelshoven.

Coort, klokkenluider en voorzitter van de Stichting Gedupeerden Gevaarlijke Stoffen NL-POMS, voelt zich als „Klein Duimpje uit Schinveld die het ministerie van Defensie op de knieën kreeg”. In een rapport dat deze maandag verschijnt, maar vrijdag (deels) al uitlekte, concludeert het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) dat het depotpersoneel onvoldoende is beschermd tegen chroom-6, terwijl binnen Defensie bekend was dat je daar ziek van kunt worden. „Eindelijk erkenning”, reageert hij.

In de depots voor onderhoud en opslag van NAVO-materieel werd gesleuteld aan voertuigen voorzien van (grond)verf met daarin het kankerverwekkende chroom-6, dat beschermt tegen roest. In de grensstreek waren tussen 1984 en 2006 vijf van deze depots, in Brunssum, Eygelshoven, Coevorden, Ter Apel en Vriezenveen.

Over de werkomstandigheden destijds zegt Coort: „Soms stonken we zo dat we de kantine niet in mochten. Dan aten we, in opdracht van leidinggevenden, onze boterham in de werkplaats waar al dat stof hing.”

Erger dan asbest

Verf met chroom-6 is volgens deskundigen „erger dan asbest”: het kan meerdere soorten kanker veroorzaken. Ziektes openbaren zich soms pas 15 tot 25 jaar na blootstelling.

In 2013 stapte Coort naar advocaat Rob Bedaux in Heerlen met documenten waaruit bleek dat in 2002 in de werkplaats in Brunssum een veel te hoge concentratie chroom-6 was gemeten. Of Bedaux iets voor hem kon doen? Toen zich meer zieke oud-collega’s meldden en nog meer documenten opdoken, zag Bedaux mogelijkheden: „Het ging om onvoorstelbare hoeveelheden chroom-6. Mijn haren rezen mij te berge. Hoe is dit mogelijk?”

In 2014 kwam de zaak in de publiciteit – tientallen oud-medewerkers bleken ziek. Minister Jeanine Hennis-Plasschaert (Defensie, VVD) vroeg het RIVM onderzoek te doen. Uit het RIVM-rapport blijkt nu dat bij defensie vanaf 1973 al bekend was dat verf met chroom-6 risico’s met zich meebracht. Toch werd het personeel niet goed beschermd. „Defensie had […] werknemers op de hoogte moeten brengen van deze risico’s. […] Dat is niet gebeurd”, aldus het RIVM.

Het ontbrak, zeker in de eerste jaren van de depots, onder meer aan voldoende ventilatie, afgeschermde werkruimtes en persoonlijke beschermingsmiddelen, en aan effectief toezicht op het gebruik van die bescherming, meldt het RIVM. Bedaux noemt de conclusies in het rapport „terecht en onontkoombaar”.

Over redenen voor het uitblijven van maatregelen schrijft het RIVM dat toen na 1989 de dreiging van de Koude Oorlog afnam, sluiting van de locaties in de lucht hing. Het management vreesde dat kostbare aanpassingen voor de veiligheid sluiting zouden versnellen. Ook bij medewerkers leek de angst voor verlies van werk de acceptatie van minder goede werkomstandigheden te vergemakkelijken. De locaties werden gezien als „een buitenkans” om aan het werk te komen.

Een gewone overall

Ex-medewerkers vertelden eerder in NRC over het werken in een „gewoon overalletje” met „verf die stonk als de hel”, over gelaatsbescherming en afzuiginstallaties die niet voldeden. De luchtinlaat van de spuitcabine zat vlak bij de luchtúítlaat: „Wat-ie afvoerde, zoog-ie zo weer naar binnen”, zei een voormalige verfspuiter.

Het bijschilderen van voertuigen gebeurde buiten cabines, met een simpel mondkapje voor, in gewone werkkleding, zonder afzuiginstallatie, meldde ex-medewerker Gerard Leushuis (73 jaar) van het NAVO-depot in Vriezenveen. Zes jaar geleden kreeg hij blaaskanker, inmiddels zijn uitzaaiingen gevonden. „Ik krijg chemo. Elke keer dat ik een scan moet laten maken, is weer spannend.”

Chroom-6 kan onder meer longkanker, neus- en bijholtekanker, maagkanker, astma, bepaalde soorten eczeem, chronische longziekten en neuszweren veroorzaken. Bij oud-medewerkers van de NAVO-depots doen zich ook auto-immuunziekten en bloedziektes voor. Verder is er oud-personeel dat last heeft van afbrokkelende nagels en uitvallende tanden. Bedaux: „Ik ken tien mensen bij wie de tanden eerst geel verkleurden, toen groen en daarna uitvielen. Tandartsen weten niet wat het is.”

De onderzoekers hebben geen relatie kunnen vinden tussen uitvallende tanden en chroom-6. Het RIVM sluit in zijn rapport ook andere aandoeningen uit, omdat daarvoor wetenschappelijk bewijs ontbreekt. Coort noemt dat onaanvaardbaar: „Van chroom-6 kun je volgens de onderzoekers wel maag-, long- en neuskanker krijgen, maar geen keel- en slokdarmkanker. Dat begrijp ik niet.”

Bedaux staat 120 zieke oud-medewerkers of hun nabestaanden bij. Bij letselschade-expert Yme Drost uit Hengelo hebben zich 300 oud-medewerkers gemeld. Hij noemt het RIVM-rapport „schokkend”. Bedaux schat dat van de 2.500 mensen die op de vijf NAVO-depots hebben gewerkt meer dan de helft ziek is geworden. Zeker honderd oud- medewerkers zijn volgens hem vroegtijdig gestorven aan kanker.

Advocaat Rob Bedaux voert namens de oud-medewerkers een rechtszaak tegen de staat. De rechtszaak is onlangs door de civiele rechter verwezen naar de bestuursrechter. Het RIVM-rapport maakt het volgens hem „eenvoudiger” om de staat aansprakelijk te stellen.

In afwachting van het RIVM-rapport heeft Defensie via een coulanceregeling al 2,5 miljoen euro uitgekeerd aan bijna 360 zieke oud-medewerkers. 420 verzoeken zijn afgewezen. Deze maandag wordt een ‘collectieve regeling’ bekendgemaakt, die volgens het ministerie van Defensie is afgesproken met de vakbonden. „Als blijkt dat er mensen buiten de boot vallen, zal daar over worden geprocedeerd”, zegt Drost.

Wat klokkenluider Henk Coort betreft heeft zijn ziekte zijn hele leven op zijn kop gezet – dat valt met geen enkel geldbedrag te compenseren, zegt hij. „Ik leef met de voortdurende angst dat de kanker terugkomt, maar ik ben blij dat ik er nog ben.”