Schaamte binnen OM over affaires in eigen kring

Zwijgcultuur bij het OM

Een onafhankelijke commissie gaat het Openbaar Ministerie doorlichten op integriteitsschendingen. De officieren van justitie zien met gêne hoe hen nu zelf de maat wordt genomen.

Illustratie Gary Waters/Getty Images

Aanvankelijk werd op de parketten vooral gegiecheld. Onthullingen in NRC over een intieme relatie tussen voormalig procureur-generaal Marc van Nimwegen en de door hem in 2011 tot hoofdofficier van justitie benoemde Marianne Bloos, zorgden binnen de organisatie voor veel vermaak. De relaties werd jarenlang verzwegen door zowel betrokkenen als de top van het Openbaar Ministerie. Een stukje op de website GeenStijl waarin het OM een ‘geheime neukseksclub’ heette, werd door OM-medewerkers driftig rond geappt.

Inmiddels overheerst binnen het OM de schaamte. „Wij nemen andere mensen de maat maar onze eigen organisatie blijkt geen zelfreinigend vermogen te hebben”, zegt een ervaren Amsterdamse officier van justitie. Afgelopen dinsdag spraken in Den Haag de vijftien voornaamste officieren van justitie in de maandelijkse zogeheten Groepsraadvergadering over de kwestie. Bloos en Van Nimwegen lieten verstek gaan. Het leidde binnen de vergadering tot een openhartige gedachtewisseling en een unanieme conclusie. „Het is hoog tijd voor een nieuw begin”, zegt een van de aanwezigen.

Om een schone start mogelijk te maken, roept het OM hulp van buiten in. Een speciale commissie van onafhankelijke deskundigen gaat onderzoek doen naar de affaire. De commissie onder leiding van de voormalige procureur-generaal van de Hoge Raad Jan Watse Fokkens zal bekijken of er door de leiding van het OM is gelogen toen in 2014 plotsklaps – na vragen van NRC – werd besloten Van Nimwegen uit het college te zetten en hem tot hoofdofficier van justitie in Rotterdam te benoemen. Klopt het zoals deze krant schreef dat die personeelswisseling gebeurde op last van het ministerie van Veiligheid en Justitie? Het departement zou hebben ingegrepen in de OM-top op verzoek van vooraanstaande officieren van justitie die in de eigen organisatie geen gehoor vonden met hun klachten over nepotisme en belangenverstrengeling.

De overige twee leden in de onderzoekscommissie zijn de Leidse hoogleraar strafrecht Tineke Cleiren en strafrechtsgeleerde en oud-officier van justitie Hans de Doelder.

Liefde voor Marianne

Een van de belangrijkste personen die de onderzoekers zullen horen is de voormalige OM-topman Herman Bolhaar. Hij ontkent categorisch dat het departement vier jaar geleden intervenieerde. Pas in 2016 zouden Van Nimwegen en Bloos hebben gemeld dat ze „een partnerrelatie” hadden. Van Nimwegen heeft deze maand tegenover NRC verklaard dat hij in 2014 aan Bolhaar heeft gezegd naar Rotterdam te willen wegens „liefde voor Marianne”.

Hoe dan ook, op 16 mei 2018 verklaarde de OM-leiding dat er eigenlijk niets aan de hand was. „Het College was in 2016 van mening dat deze relatie zich verhoudt met de Gedragscode Integriteit Rijk. Ook nu ziet het College geen reden om daar anders tegenaan te kijken.”

Een week later zijn die opvattingen van de OM-top geheel veranderd. Bij nader inzien vindt het college van pg’s dat „twee parketbestuurders hun functie niet gelijktijdig kunnen uitoefenen” als er een „affectieve relatie is”. Van Nimwegen is met ‘buitengewoon verlof’ gestuurd.

Binnen het OM was vrijwel iedereen al jaren op de hoogte van de niet gemelde liefdesrelatie tussen twee leidinggevende magistraten. Niemand durfde er iets van te zeggen. „Het is tekenend voor de angstcultuur binnen het OM”, zegt een hoge OM’er. De kwestie over de ‘geheime’ affaire escaleerde toen het college vorige maand een nieuwe hoofdofficier van justitie in Den Bosch benoemde: Heleen Rutgers. Zij maakt nu ook deel uit van de Groepsraad. Ook met haar heeft Van Nimwegen een nooit gemelde langdurige relatie gehad. Binnen het OM zijn nog drie namen te horen van OM-medewerkers met wie Van Nimwegen affaires zou hebben gehad.

„De affaires bleven onbesproken omdat er tussen de leidinggevende functionarissen van het OM geen tegenspraak is”, zegt een hoofdofficier van justitie. De voornaamste aanklagers – zoals Bolhaar, Van der Burg en Van Nimwegen – zijn allemaal opgeleid op het parket in Breda en hebben samen carrière gemaakt. „Niemand durfde in het OM kritiek te hebben op Van Nimwegen”, zegt een hoge justitiële ambtenaar die in 2014 betrokken was bij diens overplaatsing. Hij omschrijft de zestigjarige Van Nimwegen, die al sinds 1984 bij het OM werkt, als „een briljante hork die iedereen de kamer kon uitblazen en dat ook regelmatig deed”.

In zijn tijd als procureur-generaal – van 2008 tot 2014 – was Van Nimwegen verantwoordelijk voor het personeelsbeleid. Het maakte hem tot de almachtige spin in het justitiële web. Van Nimwegen bepaalde goeddeels zelf wie hij op welke post benoemde en wie hij bevorderde. Inspraak van de ondernemingsraad of de managementafdeling werd als het uitkwam genegeerd, of niet gevraagd. Hij hield functioneringsgesprekken met leidinggevende collega’s. Onder hen was pikant genoeg ook de officier van justitie die getrouwd was met Heleen Rutgers totdat dit huwelijk in 2005 klapte omdat zij een affaire kreeg met Van Nimwegen. Voor de bedrogen echtgenoot was het functioneringsgesprek de ultieme vernedering.

Van Nimwegen is een voortreffelijk jurist, zeggen zijn collega’s, maar hij gedraagt zich vaak als een bullebak. „Hij is de feitelijke machthebber in het OM”, zegt een hoofdofficier van justitie. „Van Nimwegen is een intimiderende man met een grote mond.”

Een andere hooggeplaatste magistraat zegt er bij Herman Bolhaar weleens op te hebben aangedrongen strenger op te treden tegen Van Nimwegen. „‘Ik kijk wel uit’, zei Bolhaar. ‘Hij bijt mijn kop eraf.’”

Illustratief voor de positie van Van Nimwegen binnen het OM zijn de gebeurtenissen die vooraf gingen aan een dienstreis naar Thailand in 2012. Een delegatie van een tiental Nederlandse officieren van justitie reisde naar Bangkok voor een meerdaags congres over internationale criminaliteit en mensenhandel. Bolhaar zou spreken en ook Van Nimwegen. Maar de procureur-generaal met mensenhandel in haar portefeuille, tegenwoordig burgemeester van Maastricht Annemarie Penn-te Strake, mocht niet mee. Op de deelnemerslijst van het congres staat ook procureur-generaal Han Moraal. Hij moest op het laatste moment thuis blijven. Dat eiste Van Nimwegen, zo heeft Moraal deze maand verklaard op het parket-generaal. „Jij blijft thuis, want Marianne moet mee”, kreeg Moraal naar eigen zeggen van Van Nimwegen te horen. Moraal, in rang gelijk aan Van Nimwegen, slikte die vernedering. Bloos ging mee.

Mond houden

De chauffeurs die Van Nimwegen en Bloos in hun dienstauto naar hotels reden voor geheime ontmoetingen en vervolgens op de parkeerplaats moesten wachten hebben ook jarenlang hun mond gehouden. Naar verluidt mocht de chauffeur van Van Nimwegen in ruil voor zijn discretie in privétijd gebruikmaken van de dienstauto van zijn baas. Ze werden ook heel goed betaald.

Een vrouwelijke officier van justitie belast met fraudezaken zegt te hopen dat er door het werk van de onderzoekscommissie „een flinke bezem door de hut zal gaan”. Officieren van justitie moeten van onbesproken gedrag zijn anders raken ze volgens haar chantabel. „Van deze affaire krijgen we in de rechtszaal echt last. Als ik tegen een verdachte zeg dat hij liegt, krijg ik gewoon een jij-bak terug”, zegt ze.

Het zwijgen over ongewenste gebeurtenissen binnen het OM lijkt nu doorbroken. In de top van het OM is er inmiddels niemand meer die verwacht dat de in opspraak geraakte twee magistraten nog terugkeren op hun voorname positie. „Van Nimwegen kan de troepen nooit meer geloofwaardig aanvoeren”, zegt een groepsraadslid. Er is weinig begrip dat Bloos van het college niet ook met buitengewoon verlof moest. „Terwijl ze ons toch echt allebei jaren hebben belazerd”, zegt een hoofdofficier van justitie.

Marianne Bloos heeft alle medewerkers van haar functioneel parket vorige week een vertrouwelijke e-mail gestuurd. „Ik hoop dat we gauw in rustiger vaarwater terechtkomen.” Het management team van haar parket schreef een paar dagen later dat Bloos nu met vakantie gaat.

Om vragen van het eigen personeel „in deze moeilijke tijd” te kunnen beantwoorden, komen er speciale spreekuren. „Het werk van het Functioneel Parket zal onverminderd doorgaan. Wij leveren kwaliteit.”

Voor dit artikel zijn onder meer gesprekken gevoerd met acht hooggeplaatste officieren van justitie en drie functionarissen van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Uit angst voor represailles willen ze anoniem blijven. Bolhaar, Moraal, Van Nimwegen en Bloos willen geen commentaar geven zolang het onderzoek loopt.
    • Marcel Haenen