Kunst met en voor eenzame A’dammers

Project Eenzaamheid

Amsterdam telt 300.000 eenzame mensen. Een groep kunstenaars startte een project om een aantal van hen te helpen. Met kunst.

Remco Outhuijse en fotograaf Bianca Sistermans. Foto Olivier Middendorp

Remco kreeg op zijn 20ste een ongeluk met de bromfiets. Hij zag een auto niet naderen, werd de lucht in geslingerd en brak zijn nek. Vlak voordat Remco Outhuijse het huis uitging zei zijn moeder nog tegen hem: „Pas je wel op?” Dat gebeurde op 5 april 1995. Nu, ruim twintig jaar later, is hij nog altijd verlamd.

Hij behoort tot een van de 300.000 eenzame of zeer eenzame mensen in Amsterdam. De stad maakt zich grote zorgen over toenemende eenzaamheid van haar inwoners. De gemeente heeft daartoe ‘Aanpak Eenzaamheid Amsterdam’ in het leven geroepen. Enkele beeldend kunstenaars, schrijvers en fotografen dienden binnen dit kader een project in: Hier besta ik. Kunstenaars portretteren eenzaamheid. De kunstenaars brengen regelmatig lange bezoeken aan de eenzamen, praten met hen over sterfelijkheid, over hun leven en ‘schenken’ een kunstwerk terug.

Lees ook: Zij dichten op de uitvaarten waar niemand komt

„Het ergste van eenzaamheid is dat je niet gezien wordt”, zegt fotograaf Bianca Sistermans, een van de bedenkers van het initiatief, samen met schrijfster Hester van Hasselt. Ze kregen vanuit de gemeente inhoudelijke begeleiding van mede-bedenker en kunst-intendant Tabo Goudswaard die „kunsten inzet om maatschappelijke vraagstukken vorm te geven”. Zo was in Pakhuis de Zwijger een presentatie van de kunstwerken. „Sommige eenzamen uit dit project kwamen zelf ook; het vervulde hen met trots de werken te zien die met hun leven zijn verbonden”, aldus Goudswaard: „Hun eenzaamheid leverde schoonheid op.” Steun kwam ook van Anne Jacobse van bureau Combiwel die de kunstenaars in contact bracht met de eenzame mensen. Sistermans: „De aandacht die een kunstenaar aan een eenzame schenkt, verschilt sterk van die van een professionele hulp. Een kunstenaar is feitelijk even kwetsbaar als de eenzame zelf. Hij of zij komt om iets te maken.”

Het idee van Hier besta ik is mede geïnspireerd op het initiatief De eenzame uitvaart van de in maart overleden stadsdichter en schrijver F. Starik. Hierbij dragen dichters bij het graf een gedicht voor, speciaal geschreven voor de in volledige eenzaamheid gestorven dode. „Maar”, zegt Sistermans, „de mensen van Hier besta ik leven nog.” Sistermans vond de situatie waarin ze Remco aantrof aangrijpend: door de dwarslaesie kan hij slechts liggen. Ze maakte foto’s van zijn steunkousen, beenprothese en de tientallen blauwe medicijndoosjes.

Hester van Hasselt bezocht vele keren de eenzame 85-jarige joodse man Baruch. Aanvankelijk krijgt ze geen toegang tot zijn leven, totdat hij vertelt over het joodse restaurant dat hij moest verkopen. „Ik had het gevoel dat we voor het eerst echt samen waren”, schrijft Van Hasselt. Kunstenares Silvia Russel ontmoette de 92-jarige mevrouw G., die vroeger zelf schilderde. Haar huis hangt vol met eigen werk. Russel maakte een collage van mevrouw G. omringd door al haar spullen, koffers, schilderijen. Pieter Kusters werd getroffen door de „mooie handen” van mevrouw Birgit, die een bewogen geschiedenis achter zich heeft van drugsgebruik, gevangenisstraf, kwalen en familieproblemen. Hij wijdde verschillende portretten aan haar, waarin wilskracht en melancholie overheersen. Mevrouw Prenen krijgt van de sociaal bewogen kunstenaar Domenique Himmelsbach de Vries een fotoportret waarop zijzelf ontbreekt, maar we zien wel haar hand met een brandende sigaret tussen de vingers, asbak, een map met daarin de documenten van haar leven plus een handgeschreven, persoonlijke brief van de kunstenaar. „Uw huis is een monument met vele kleine sculpturen”, staat erin.

„De eenzamen zijn door Hier besta ik op dat moment gezien”, zegt Sistermans. Bovendien zijn aan het project een gelijknamige boekuitgave en website verbonden. Het initiatief krijgt een vervolg. Sistermans: „Net als bij De eenzame uitvaart willen we graag kunnen putten uit een pool van kunstenaars die aandacht hebben voor vragen naar zingeving en eenzaamheid in de grote stad.”

    • Kester Freriks