Opinie

Nederland maakt terecht geopolitiek werk van MH17

Bagatelliseer niet de betrokkenheid van Rusland bij de MH17-ramp, vindt . „Er is evident sprake van een Europees belang.”

Persconferentie van het MH17-onderzoeksteam op 24 mei in Bunnik, waarbij Rusland verantwoordelijk werd genoemd voor het neerschieten van het verkeersvliegtuig. Foto François Lenoir/Reuters

In zijn opiniebijdrage (‘Doe niet alsof MH17 bewust is neergehaald’, 31/5) schrijft Tom Nierop dat Nederland voor de afwikkeling van de MH17-ramp een te groot podium zoekt en daarmee belangen schaadt.

Hij maakt daartoe onder meer een vergelijking tussen MH17 en het neerhalen van een Iraans verkeersvliegtuig (vlucht IA655) door een raket van een Amerikaans oorlogsschip op 3 juli 1988. Die vergelijking is sinds 2014 al veel vaker gemaakt. Dat er sprake zou zijn geweest van een Amerikaanse ‘vergissing’ was in een aantal opzichten zelfs nog ongeloofwaardiger dan een Russische vergissing bij MH17, gesteld dat Moskou dat al zou erkennen.

De kapitein van de Amerikaanse kruiser Vincennes, William Rogers III, stond bekend als iemand die het gevecht graag opzocht. Hij loog dat hij zich in internationale wateren bevond en dat zijn schip bedreigd werd. Ook zei hij dat hij de Iraanse Airbus met 290 inzittenden, die bezig was aan een klim en voor de radar duidelijk als civiel toestel herkenbaar was, had aangezien voor een Iraans gevechtsvliegtuig. En dat hij het vliegtuig via de radio had gewaarschuwd.

De toenmalige Amerikaanse vicepresident George H.W. Bush heeft bij herhaling gezegd dat er geen enkele reden voor excuses was, wat doet denken aan het stuurse ‘ik-niet-begrijpen’ van het duo Lavrov en Poetin. Bepaald pijnlijk is dat de crew van de USS Vincennes na de schermutselingen in de Perzische Golf een onderscheiding kreeg en de gezagvoerder Rogers zelfs de Legion of Merit-medaille voor ‘exceptioneel verdienstelijk gedrag’.

Ruimte voor het recht

Maar waarom vergelijken? De ratio van het vergelijken van deze twee dodelijke incidenten (er zijn meer voorbeelden) is door Nierop niet eens expliciet genoemd: machtige landen bepalen zelf de ruimte die zij geven aan het recht en sancties geven. Vlucht Iranian Air 655 is in dat opzicht – bij alle nog te noemen verschillen – normbepalend. Het ‘never apologize, don’t excuse’ van Bush senior was en bleef die ruimte, in gewoon Nederlands: smoesjes mogen. Daarom is het vergelijken van beide incidenten misschien boeiend en legitiem, maar dat is minder het geval met de context en het (voorlopige?) resultaat.

De Verenigde Staten en Iran waren gewikkeld in een procedure voor het Internationaal Gerechtshof en schikten in 1996. In die schikking spraken de VS hun ‘spijt over’ (nadrukkelijk niet: ‘schuld aan’) de zaak uit. Ze betreurden de menselijke tragedie en betaalden 130 miljoen dollar aan Iran, waarvan iets minder dan de helft als smartengeld voor de nabestaanden van de 290 doden. Dat klonk toch als een mea culpa, en ook procedureel werkte de VS enigszins mee aan de afwikkeling. Zover zijn de Russen bij MH17 kennelijk nog lang niet.

Verschil in context

Dan Nierops grotere punt: maakt Nederland een ‘te geopolitieke’ zaak van MH17: dat deed Iran destijds ook, onder meer via de Veiligheidsraad van de VN. Maar los daarvan is er nog van alles af te dingen op de stelling dat Nederland daarmee geen Europees en Nederlands belang zou dienen, zoals Nierop zegt.

Het verschil in context tussen IA655 en MH17 is groot. Wat het Europese belang betreft: MH17 werd neergeschoten kort na de Russische annexatie van de Krim en de interventie in Oost-Oekraine. Dat was niets minder dan een schending van allerlei internationale overeenkomsten, waaronder de akkoorden van Helsinki (1975), het Charter van Parijs (1990), en het Boedapest Memorandum (1994) over de integriteit van landsgrenzen.

Lees ook: Rutte zegt wat hij al jaren wilde zeggen maar niet kon

Van een Amerikaanse ontkenning was in 1988 geen sprake geweest. Resolutie 616 van de Veiligheidsraad wees in juli dat jaar onomwonden de Amerikaanse marine aan als dader en werd unaniem aanvaard. Alleen excuseerden de VS zich niet, want ze beriepen zich op de oorlogstoestand in het gebied die nu eenmaal tot zulke incidenten kon leiden.

In het geval van MH17 kun je, zelfs als ‘slechts’ sprake is van een – nog niet eens door de Russen toegegeven – ‘militaire vergissing’ wel spreken van evidente Europese context, dus van een Europees belang. Ik ben het wel eens met de auteur dat wellicht ook Oekraïne aansprakelijk gesteld zou kunnen worden voor het vrijgeven van het luchtruim, al is dat door Malayasia Airlines (en blijkbaar de KLM) aanvaard en als risico ingecalculeerd.

Leed en compensatie

Wat het Nederlandse belang betreft: de nabestaanden van de bijna 200 Nederlandse slachtoffers (van de 298 in totaal) zullen hier anders over denken dan Tom Nierop. In termen van leed, en mogelijk ook van compensatie.

De Iraanse nabestaanden moesten het destijds met circa 300.000 dollar per persoon doen (als het slachtoffer betaald werk had), de anderen zonder baan met ongeveer de helft van dat bedrag. Maar het belang van ‘leed’ is uiteraard niet in geld uit te drukken. Het enige ‘positieve’ dat een vergelijking met IA655 misschien biedt – zoals ook ‘Lockerbie’, de bomaanslag op een Amerikaans verkeersvliegtuig boven Schotland in 1988 al leerde – is dat een regeling en (gebrekkige) spijtbetuiging zich eerder laat meten in een periode van tien jaar dan in vier jaar verwerking en landing; een ongelukkige woordspeling maar toch.