‘In de rechtszaal regeert de angst, niet het recht’

Belaagde rechters in Polen

Vanaf deze vrijdag buigt het Europese Hof van Justitie zich over de vraag of eerlijke processen in Polen nog wel mogelijk zijn. Is Polen nog wel een rechtsstaat?

Minister van Jusitie in Polen Zbigniew Ziobro Foto Pawel Supernak

‘Ziobro weet je te vinden.” Dat kregen collega’s te horen van misnoegde burgers na een hen onwelgevallig vonnis, zegt de Warschause rechter Katarzyna Kruk. Ziobro heet voluit Zbigniew Ziobro. Hij is minister van Justitie en een van de boegbeelden van de machtsgreep die de Poolse regering, geleid door Recht en Rechtvaardigheid (PiS), doorvoerde in de rechtspraak.

Nadat de nationaal-conservatieven eind 2015 aan de macht waren gekomen, benoemden ze nieuwe mensen op leidinggevende posities in alle geledingen van de rechtspraak: het Constitutionele Tribunaal, het Openbaar Ministerie, lagere rechtbanken en de Raad voor de Rechtspraak (KRS), die aspirant-rechters selecteert. Vaak ging dat op een wijze die volgens deskundigen indruist tegen de grondwet. Een golf van ontslagen en disciplinaire onderzoeken, volgens critici gericht tegen rechters die de regering in de weg staan, zorgden voor een beroerde sfeer, zegt Kruk. „Niet het recht, maar de angst regeert.”

Minder dan 1 procent van de rechters in Polen steunt de hervormingen die de regering wil doorvoeren

Kan het nog, een eerlijk proces in Polen? Of is de schade die PiS toebracht aan de rechtsstaat te ernstig? Over die vraag buigt het Europese Hof van Justitie zich vanaf vrijdag. Dat doet het op verzoek van een Ierse rechter die de uitlevering van een Poolse verdachte aan zijn thuisland overweegt. Indien het Europese Hof beslist dat uitlevering naar Polen niet meer mag, dreigt de rechtszekerheid binnen de EU, fundament onder de Unie, te verbrokkelen.

Het antwoord van Kruk, uitgesproken criticus van de Poolse hervormingen, is tweeledig. „Rechters voelen zich nog onafhankelijk”, zegt ze ’s avonds tijdens het uitlaten van haar hond. „Ik vonnis naar eer en geweten. Maar ik besef dat er gevolgen kunnen komen als een vonnis de regering niet zint.”

In Brussel lijkt verdeeldheid te zijn ontstaan over Polen. Volgens invloedrijke denktanks staat de toekomst van de Europese Unie op het spel.

Drie petten

Kop van Jut onder rechters is Ziobro, de justitie-minister met cherubijnengezicht en drie petten op : die van minister, chef van het OM en de man met de bevoegdheid om rechtbankvoorzitters te ontslaan. Ziobro acht hervormingen nodig om een log systeem te hervormen dat hij omschreef als „staat in de staat”. Bijna dertig jaar na de val van het communisme was de rechtspraak volgens de minister nog steeds vergeven van communistische invloeden en partijdige rechters. Ziobro gebruikte zijn macht om 149 voorzitters en vicevoorzitters van de bijna 400 Poolse rechtbanken te vervangen.

In Krakau werd de voorzitter van een rechtbank ontslagen, waar enkele dagen later een hoorzitting zou worden gehouden over een hoger beroep in een zaak tegen artsen die verantwoordelijk zouden zijn geweest voor de dood van Ziobro’s vader. Het ministerie zei dat de voorzitter werd ontslagen wegens haar gebrekkige efficiëntie.

In 2017 opende het OM al een onderzoek naar de rechter die de artsen in eerste aanleg vrijsprak. De timing van die actie, net voor de uitspraak, duidde volgens een vertegenwoordigend orgaan van rechters in Krakau op een poging „haar te intimideren.”

In Szczecin startte het OM een onderzoek naar het functioneren van een rechtbank waar een rechter een volgens Ziobro „onbegrijpelijke” beslissing had genomen. Volgens de rechter had het OM te weinig bewijzen gepresenteerd om voormalige bestuurders van een staatsbedrijf te arresteren voor wanbeleid. Enkele van de bestuurders zijn lid van het in regeringskringen gehate Burgerplatform (PO), de voormalige regeringspartij waarvan PiS de erfenis wil ongedaan maken. Ziobro verklaarde dat de rechter „de aard van de misdaad niet begreep.”

In Brussel en Parijs is het grote woord ‘Polexit’ al gevallen. Is het denkbaar Polen eruit te zetten? Lees daarover de column van Luuk van Middelaar: En nog is Polen niet verloren

Rechter Dominik Czeszkiewicz sprak in Suwalki anti-regeringsactivisten vrij die aangeklaagd werden voor verstoring van de openbare orde tijdens een museumopening waar PiS-prominenten campagne voerden. Een nieuwe, door Ziobro aangestelde rechtbankvoorzitter opende vervolgens een disciplinaire procedure tegen Czeszkiewicz. Dat gebeurde volgens critici op dubieuze gronden, zoals het gebrek aan urgentie waarmee hij een andere zaak zou behandeld hebben.

Czeszkiewicz werd deze week van alle blaam gezuiverd , maar veel collega’s zien zijn zaak als een waarschuwing.

„We zien al symptomen in verschillende rechtbanken”, zegt Monika Frackowiak, districtsrechter in Poznan, „maar de hervormingen zijn nog niet doorgedrongen op het niveau van de hele staat.” De reorganisatie van het Hooggerechtshof moet nog van kracht worden. De nieuwe Raad voor de Rechtspraak (KRS) is nog maar net aangetreden.

'Wij-tegen-zij-klimaat'

Bij het optuigen van dit selectie-orgaan voor aspirant-rechters hebben niet langer magistraten, maar volksvertegenwoordigers het laatste woord. Rechters uit meer dan twintig rechtbanken weigeren in een ongekende actie de legitimiteit van de nieuwe KRS te erkennen. In een peiling onder 3.000 rechters, in 2017 uitgevoerd door magistratenvakbond Iustitia, bleek minder dan 1 procent voorstander van de hervormingen. Achttien van de in totaal 10.000 Poolse rechters stelden zich kandidaat om te zetelen in de nieuwe KRS.

De minderheid die de hervormingen omarmt, bestaat volgens Kruk uit vaak ambitieuze jonge magistraten of mensen die lang over het hoofd werden gezien bij promoties. Tussen critici en voorstanders, zegt ze, „heerst inmiddels een wij-tegen-zij-klimaat”.

Volgens Dariusz Drajewicz, nieuw vice-voorzitter van de KRS, mogen we de critici niet beschouwen als „de echte woordvoerders voor de belangen van het hele milieu”. In een interview met dagblad Rzeczpospolita stelde Drajewicz dat hun verzet „eerder een protest is tegen het verliezen van privileges van sommige rechters.”

Dat minister Ziobro baas is van het OM én toezicht houdt op rechtbanken , is volgens Drajewicz evenmin een probleem. „Voor de burger maakt het niet uit wie de administratie overziet, als de uitvoering van de zaken maar worden verbeterd.”

Als het Europese Hof er anders over denkt en stelt dat een eerlijk proces niet meer verzekerd is in Polen, zou dit de politieke druk op de regering verhogen. Maar zegt rechter Frackowiak in Poznan: „Het zou tegelijk vonnissen van ons, Poolse rechters, in een slecht daglicht plaatsen. Dat is wrang.”

Tienduizenden Polen gingen vorig jaar de straat op tegen omstreden juridische hervormingen. De druk op president Duda nam toe, terwijl Hongarije Warschau juist steun beloofde.
Het Poolse ministerie van Justitie regeerde niet op verzoeken van NRC om een reactie.
    • Roeland Termote