Een Sovjet-achtig rechtssysteem bedreigt de EU

Noodkreet van denktank

In Brussel lijkt verdeeldheid te zijn ontstaan over Polen. Volgens invloedrijke denktanks staat de toekomst van de Europese Unie op het spel.

Een demonstratie tegen de hervormingen van het rechtssysteem in Polen. Foto Hollandse Hoogte

De Europese Commissie, EU-lidstaten en het Europese Hof moeten snel in actie komen tegen Polen, anders heeft de Europese Unie binnenkort een lidstaat „met een Sovjet-achtig rechtssysteem waarin de controle van rechtbanken, aanklagers en rechters compleet in handen is van de regering en één politieke partij”.

Dit staat te lezen in een vlijmscherp, stevig gedocumenteerd rapport van de denktank European Stability Initiative (ESI), dat deze week in Parijs werd gepubliceerd. Het leest als een noodkreet.

Volgens dit rapport – geschreven door ESI-directeur Gerald Knaus (de ‘architect’ van de vluchtelingendeal met Turkije) en Piotr Buras (directeur van het Poolse kantoor van de European Council on Foreign Relations) – worden de opleiding en benoeming van gewone Poolse rechters intussen geheel gecontroleerd door de regeringspartij PiS. Die controle gebeurt direct, via de minister van Justitie of de president, of indirect via functionarissen die zelf zijn benoemd door de regering.

Om dat extra duidelijk te maken beschrijft het rapport de fictieve Pool ‘Adam’, die rechter wil worden en bij elke stap in zijn loopbaan langs partijfunctionarissen moet. Om die reden, en vanwege ontslagen van gewone rechters en andere wetswijzigingen die de politisering van de Poolse rechtspraak versterkten, daagde de Europese Commissie Polen in december 2017 voor het Europese Hof. Er was een „duidelijk risico”, volgens de Commissie, dat de Poolse rechtsstaat ontspoorde.

Lees ook over de Poolse rechtsstaat de column van Caroline de Gruyter: Waarom ze in Polen bloednerveus worden

Kosmetische veranderingen

Intussen zijn er opnieuw besprekingen gaande met de nieuwe Poolse regering. Maar behalve wat kosmetische veranderingen, die het ESI-rapport beschrijft, zou alles bij het oude zijn gebleven. „De PiS-regering is aan geen enkel fundamenteel bezwaar van de Commissie tegemoetgekomen”, aldus het rapport.

Sterker, volgens het ESI-rapport bereidt de regering voor begin juli een nieuwe ronde ontslagen van Poolse rechters voor. Die ontslagen zijn mogelijk door een wet die onlangs, in april, van kracht is geworden. Ditmaal zou het gaan om rechters van de allerhoogste rechtbank, het Hooggerechtshof.

De benoeming van nieuwe rechters, die meteen een meerderheid vormen, wordt gecontroleerd door de regering. Wat in Polen op het spel staat, is volgens het rapport „de toekomst van de EU als een project gebaseerd op kernwaarden zoals de rechtsstaat, de scheiding der machten en mensenrechten”.

Lees ook over de Poolse rechtsstaat: ‘In de rechtszaal regeert de angst, niet het recht’

Bom onder de EU

Binnen de Commissie lijkt echter verdeeldheid te zijn ontstaan over het Poolse probleem. Het ene kamp steunt eurocommissaris Frans Timmermans, die vindt dat de Commissie als hoedster van de Europese verdragen de plicht heeft consequente schendingen zoals die in Polen te bestrijden. De Commissie is niet de enige die vaststelt dat EU-principes als „het recht op een eerlijk proces voor een onafhankelijke rechtbank” in Polen geschonden worden.

De gezaghebbende Venetië-Commissie van de Raad van Europa vergeleek de Poolse rechtspraak met „instituties in de Sovjet-Unie en zijn satellietstaten”. Ook de VN-rapporteur voor Onafhankelijke Rechtspraak oordeelde vernietigend.

Het andere kamp, waarin secretaris-generaal Martin Selmayr zich naar verluidt bevindt (een naaste vertrouweling van Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker), vreest dat een clash met Polen een bom wordt onder de Europese Unie. Dat Brussel ingrijpt in de wetgeving van een groot soeverein land, vindt dit kamp momenteel politiek te riskant. Een politiek compromis met Polen zou een beter resultaat zijn.

De auteurs van het ESI-rapport lijken te vrezen dat het tweede kamp prevaleert, want zij roepen de Commissie expliciet op de eerdere klacht over de gewone rechtbanken in Polen niet in te trekken. „Het ergste signaal zou op dit moment zijn om die [klacht] in te trekken vóór het Europese Hof zich kan buigen over de toestand in de huidige Poolse rechtspraak.”

Ook vraagt het rapport de Commissie snel een nieuwe klacht in te dienen tegen de Poolse wet over het Hooggerechtshof, „om het massale ontslag van rechters in juli, dat onmogelijk later teruggedraaid kan worden, te voorkomen.”

EU-lidstaten worden ten slotte aangemoedigd voor de rechtsstaat op te komen. Alsof dit niet vanzelfsprekend meer is.

Polen en de EU botsen over de Poolse rechtsstaat. Is Polen nog een rechtsstaat? Die vraag beantwoorden redacteuren Eva Cukier en Wilmer Heck in dit stuk.
    • Caroline de Gruyter