Recensie

Een tatoeage zonder spelfouten? Topper!

Rachel Kushner Voor menselijkheid is geen plaats wanneer je de foute keuzes maakt. Eigen schuld dikke bult als fictie.

Tekening Paul van der Steen

Toon mij uw gevangenis en ik zeg in welke maatschappij u leeft, zei Winston Churchill ooit. Het mag wellicht weinig verrassend zijn, maar in dat geval staat Amerika er niet goed voor, moet je concluderen wanneer je Club Mars, de derde roman van Rachel Kushner, dichtslaat.

Kushner dompelt je onder in de wereld van Romy Hall, die tweemaal levenslang plus zes jaar moet uitzitten in een zwaarbeveiligde gevangenis in Califonië nadat ze een stalker heeft doodgeslagen. In de gevangenis is ze als witte vrouw een uitzondering. De enige andere witte vrouwen die in de cel belanden zijn dronken bestuurders of babymoordenaars, merkt Romy Hall op. En het is ieder voor zich: de bewakers steken geen hand uit, zelfs niet wanneer een vrouw bevalt van een baby. Wanneer het kindje er eenmaal is, moet de moeder het onmiddellijk afstaan; ze mag de baby niet vasthouden, die is namelijk staatseigendom. Dat klinkt grotesk, maar de werkelijkheid is dat ook: mensenrechten-organisaties hebben al vaker protest aangetekend tegen de manier waarop vrouwen moeten bevallen in een gevangenis (namelijk in de boeien gelegd en aan bed geketend, uit angst voor ontsnapping).

Kushner, die met haar beide eerdere romans werd genomineerd voor de National Book Award, werkte een tijdje als vrijwilliger voor de mensenrechten-organisatie Justice Now en liep mee met een criminoloog in 2014 om de gevangenis van binnenuit mee te maken. Het resultaat is een roman die wars is van vals sentiment en die ook geen verwoede pogingen doet empathie op te roepen bij de lezer.

Wat je wel krijgt zijn verhalen, zoals die van de transgender Conan, de draaideurgevangene Sammy en de babymoordenaar Laura Lipp. Die laatste is – met Romy dus – de enige andere witte gevangene. Voordat ze opgepakt werd, werkte Romy in een nogal armoedige stripteasetent, Club Mars, waar je al hot was wanneer je ‘geen spelfouten in je tatoeages had staan’.

Geen teenslippers

De roman staat vol observaties die soms pijnlijk zijn, maar die even vaak op je lachspieren werken: zoals de regels in de gevangenis ‘geen blote schouders, geen dunne kleding of “doorkijk”-kleding, geen badslippers, geen teenslippers, geen strakke kleding en niet luid lachen, geen high fives en huilen dient tot een minimum beperkt te worden’. Doe je dat laatste wel – zoals Romy wanneer ze hoort dat haar moeder is omgekomen bij een verkeersongeluk en haar zoontje van zeven dus onder de voogdij van de kinderbescherming valt, omdat vrouwen die te lang vast zitten de voogdij over hun kind verliezen – dan beland je in de isoleer.

De regels doen een beetje denken aan die van Vladimir Nabokov, die in zijn roman Uitnodiging voor een onthoofding de gevangenen deze regels meegaf: ‘Het is wenselijk dat de gedetineerde geen nachtelijke dromen heeft, of die ingeval hij ze wel heeft, onmiddellijk de kop indrukt, zo hun inhoud onverenigbaar is met hun omstandigheden en status van gevangene’. Het gevolg is dat dromen over landschappen, maaltijden in familiekring et cetera verboden zijn.

Kushner is realistischer dan Nabokov, zij het dat haar werkelijkheid vrijwel even absurd is. Net als bij Nabokov wil het gevangenissysteem je emoties bepalen. En dat is de uitkomst van haar onderzoek – en een soort boodschap: een valse start in het leven, met daarbij een falend rechtssysteem voor mensen die geen geld hebben en de onmogelijkheid tot authenticiteit wanneer je eenmaal gevangen zit, werkt dehumaniserend.

Dat is iets dat Kushner ook al aan het hart ging in haar vorige roman De vlammenwerpers, waarmee ze in 2013 internationaal doorbrak. Hierin liet ze aan de hand van de kunstenaarsscene in New York zien dat authenticiteit niet bestaat, omdat als je kunst wil maken je deel moet willen uitmaken van je omgeving.

Wat gebeurt er met die authenticiteit wanneer je opgesloten zit in een cel, of zelfs isoleercel, waarin je via afvoerbuizen in contact staat met de vrouwen die op hun executie wachten (Californië heeft de doodstraf, zij het dat die bij vrouwen sinds 1962 niet meer is uitgevoerd) – die lost volledig op. Dat komt niet zozeer omdat je onder dezelfde omstandigheden leeft, waarbij degene die wél contact heeft met de buitenwereld het makkelijker en beter vergaat, maar door de keuzes die je hebt gemaakt toen je je misdaad beging. Bewakers brengen geen medelijden meer voor je op – ook al sterft je moeder of mag je niet weten wat er met je kind gebeurt. Dan had je maar moeten nadenken voordat je iemand omlegde, dat was het moment waarop je je recht op (mede)menselijkheid hebt verspeeld.

Amazon

Dat voortdurende besef en de onmogelijkheid te ontsnappen aan de keuzes die je ooit hebt gemaakt, is een van de redenen voor de ademloosheid die Club Mars veroorzaakt. Anders dan de meeste verhalen over gevangenissen gaat deze roman nauwelijks over de onderlinge relaties tussen de gevangenen, het gaat om de verhalen van de gevangenen op zichzelf en om hun dagelijkse beslommeringen. Het accentueert de onmogelijkheid tot het behoud van een identiteit, en ondertussen leer je dat Amazon bijvoorbeeld wél gewoon bezorgt in gevangenissen, terwijl brieven vaak de gevangenen niet bereiken. Ook leer je hoe je punch maakt (die overigens wel naar kots stinkt) en hoe je communiceert via afvoerbuizen met je ‘benedenburen’. Het geeft Club Mars, dat van de uitvergrotingen aan elkaar hangt, een realisme mee dat je niet vaak tegenkomt in abstractere gevangenisliteratuur.

Club Mars is geen ‘gewone’ gevangenisroman die zich richt op politieke gevangenschap, of die politiek en absurditeit met elkaar verbindt, laat staan een ontsnappingsverhaal, een bekeringsverhaal of een weergave van de eigen ervaringen. Club Mars is een werkelijke wereld, verpakt in fictie.

Maarten Asscher schreef in zijn proefschrift Het uur der waarheid dat de verbeelding veel meer over het gevangenisleven vertelt dan de persoonlijke getuigenis. Het boek van Kushner bevestigt zijn gelijk. Zonder opgelegd medelijden ga je mee in een verhaal waar geen uitweg meer mogelijk is.