Opinie

Doe niet alsof MH17 bewust is neergehaald

Straf de Russen voor hun obstructie, schrijft . „Maar blijf nuchter naar de feiten kijken.”

Onderdeel van de BUK-raket die MH-17 neerhaalde tijdens een persbijeenkomst van het Joint Investigation Team Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

De ramp met MH17 was dramatisch en voor Nederland van ongekende omvang. Er kwamen 298 mensen om, onder wie 196 Nederlanders. Dat het onderzoek naar de toedracht veel aandacht krijgt is dus alleszins begrijpelijk. Maar het politieke, verbale en juridische wapengekletter tegenover Rusland wordt zo langzamerhand opgevoerd tot een niveau waarvan het de vraag is of het nog wel een Nederlands en Europees belang dient.

Deze week werd bekend dat de raket en lanceerinstallatie definitief zijn geïdentificeerd als Russisch. Dat het om een Russische installatie ging wisten we al, nu weten we officieel dat die vanuit het Russische Koersk naar Oost-Oekraïne is versleept. Waarmee (weer eens) is aangetoond dat Rusland actief betrokken was bij steun aan separatistengroepen aldaar. Geen zinnig mens zal de tragiek willen bagatelliseren, en zeker het leed van de nabestaanden niet. Maar waarom wordt elke stap in het onderzoek gepromoveerd – of beter: geframed – tot politieke strijd tussen het vrije democratische Westen en het ‘agressieve’ Rusland?

Noodlottige vergissing

Laten we nuchter naar de feiten kijken. De raket is afgeschoten vanaf door pro-Russische separatisten beheerst gebied in Oekraïne. Verder is bekend dat het om een Russische Boekraket ging en zijn er aanwijzingen dat die separatisten actief door Russen worden ondersteund. Rusland dwarsboomt het onderzoek, waarschijnlijk omdat het niet wil openbaren in hoeverre het betrokken is bij de strijd in het gebied. De ontwijkende Russische reacties zijn stuitend, en diplomatieke protesten daartegen zijn op hun plaats. Maar in dit onderzoek gaat het nu om het identificeren en berechten van de directe daders. Oneerbiedig: of Boris of Fjodor of wellicht Tatjana aan de fatale knoppen heeft gezeten, en onder wiens commando hij/zij viel. Naar mijn weten denkt niemand serieus dat die persoon, laat staan ‘de Russische staat’, doelbewust een passagiersvliegtuig uit de lucht heeft geschoten. Het was een noodlottige vergissing. Zo goed als zeker is gedacht dat het een militair vliegtuig was. Onoplettendheid misschien, domheid, wellicht dronkenschap. Het is goed om de verantwoordelijken op te willen sporen en te berechten, zoals minister Blok dinsdag in de Veiligheidsraad herhaalde, maar maak het niet macropolitieker dan het uiteindelijk is. In oorlogssituaties gebeuren jammerlijke ongelukken, ook door vanuit het Westen gesteunde en bewapende groepen (bijvoorbeeld in het Midden-Oosten). De huidige reactie tegenover Rusland, compleet met aansprakelijkstelling, is buitenproportioneel en inconsequent.

Het is vreemd dat de verantwoordelijkheid van Oekraïne, dat zijn onveilig gebleken luchtruim niet had gesloten, buiten beschouwing blijft. Na herhaaldelijk aandringen van Jeroen Pauw waarom niet ook Oekraïne aansprakelijk is gesteld, stamelde minister Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) vrijdagavond slechts aarzelend dat ‘niets is uitgesloten’. Alle ogen en pijlen zijn op Rusland gericht, met een retoriek die bijna doet vermoeden dat Poetin de raket hoogstpersoonlijk op het passagiersvliegtuig afvuurde. Als serieus zou worden vermoed dat ‘de Russen’ de MH17 doelbewust hebben neergeschoten zou de zaak uiteraard anders liggen, maar daar is geen sprake van.

Koudeoorlogachtige stemmingmakerij

Op 3 juli 1988 werd een Iraans passagiersvliegtuig door raketten uit de lucht geschoten en kwamen alle 274 inzittenden om. Dat was zo goed als zeker, net als bij de MH17, geen opzet maar een blunder. Een blunder van het Amerikaanse leger, niet van separatistengroepen. De VS kwam acht jaar later tot een schadevergoeding, maar heeft nooit schuld bekend of excuses gemaakt. Een maand na de ramp zei toenmalig vicepresident Bush: „I will never apologize for the USA, ever. I don’t care what the facts are.” Die uitspraak deed hij in breder verband, maar zegt wel iets over de wijze van denken. De tijden zijn veranderd, maar je hoeft geen Poetin-fan te zijn om je af te vragen of de normen waarmee landen de maat worden genomen niet selectief worden toegepast.

MH17 is erg genoeg. Goed als grondig wordt uitgezocht hoe het kon gebeuren. Spreek de Russen vooral stevig aan op het niet meewerken aan het onderzoek. Maar zullen we de zaak niet misbruiken voor nog meer koudeoorlogachtige stemmingmakerij? Deze week toonde het NOS Journaal zonder enige context of relativering een item over Zweden, waar de bevolking klaar zou staan om de schuilkelders in te schieten mochten de Russen tot een aanval overgaan. Alsof Poetin niet alleen van plan zou zijn de Baltische staten te annexeren, zoals vaak wordt gesuggereerd, maar ook Zweden al in het vizier heeft. Je hoeft niet te lijden aan overdreven Ruslandsympathie of russofiel te zijn om te pleiten voor wat meer nuchtere analyse en afweging.