De wethouder wordt nu veel beter gescreend

Integriteit Veel gemeenten laten de integriteit van hun wethouderskandidaten door een extern bureau beoordelen. „De tolerantiegrens is enorm afgenomen.”

Jo Palmen tijdens de persconferentie over het coalitieprogramma in de gemeente Brunssum. Foto Marcel van Hoorn/ANP

Hommeles over belangenverstrengeling op een plek waar je het niet direct verwacht: de Zeeuwse gemeente Veere. Wethouder Jaap Melse (SGP/ChristenUnie) legde twee weken terug zijn functie neer na een kritisch rapport over zijn integriteit. De zaak leidde volgens betrokkenen tot het stuklopen van de coalitiebesprekingen tussen SGP/ChristenUnie, PvdA/GroenLinks en CDA. De laatste twee partijen wilden niet dat SGP/ChristenUnie opnieuw de portefeuille zou krijgen die Melse deed: ruimtelijke ordening.

Kort daarop brak SGP/ChristenUnie de onderhandelingen af en sloot de partij een deal met twee andere partijen: de lokale partij DTV en de VVD. PvdA/GroenLinks-fractievoorzitter Chris Maas bleef verbijsterd achter. „Het voelde als een mes in de rug.”

In Veere domineert het thema integriteit de collegeonderhandelingen. Deze donderdagavond debatteerde de raad over het rapport van bureau Necker van Naem naar het handelen van Melse. De wethouder kocht appartementen bij de verbouwing van hotel De Tien Torens, terwijl afdelingen van de gemeente waarmee hij werkte met dit project te maken hadden. Ongewenst, vond Necker van Naem, dat concludeerde dat Melse „niet heeft gehandeld zoals het een wethouder betaamt”. De gemeenteraad overweegt nu een reeks nieuwe maatregelen rond integriteit, zoals een nieuwe gedragscode en het opzetten van een integriteitsorganisatie.

Integriteit is voor steeds meer gemeenten een belangrijk thema, blijkt uit onderzoek van NRC. Zo is de screening van kandidaat-wethouders de afgelopen vier jaar veel scherper geworden. Van de 335 gemeenten waar in maart verkiezingen werden gehouden, lieten 245 gemeenten (73 procent) een risicoanalyse uitvoeren door een extern onderzoeksbureau. In 2014 deden nog maar 129 van de 380 gemeenten dit (34 procent), bleek toen uit onze rondgang. Het aantal is dus meer dan verdubbeld.

Lees ook: Als de kandidaat meewerkt, is de scan uitgebreider

De zwaarste vorm

Een extern onderzoek geldt als de zwaarste vorm van screening. Een deel van de gemeenten vroeg dit jaar alleen relevante documenten op, zoals een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG), of hield enkel gesprekken met de kandidaat-wethouders. Slechts tien gemeenten doen dit jaar helemaal niets aan de screening van wethouders, tegenover 54 in 2014.

De sterke toename van integriteitsonderzoeken door gemeenten betekent niet dat er ook meer integriteitskwesties spelen. Uit onderzoek van Binnenlands Bestuur eerder dit jaar bleek dat van de 75 wethouders die in 2017 opstapten, dit slechts in vier gevallen een integriteitskwestie betrof. Ook de tussenstand van adviesbureau Berenschot, dat het vaakst door gemeenten werd ingeschakeld dit jaar, suggereert geen groot integriteitsprobleem. In geen van de tientallen onderzoeken die Berenschot tot nu toe deed vond het bureau „beletselen voor benoeming”, zoals het ontbreken van een VOG.

Hoogleraar bestuurskunde Marcel Boogers van de Universiteit Twente denkt ook niet dat het aantal incidenten rond integriteit toeneemt, maar de incidenten die er zijn krijgen meer aandacht. „De tolerantiegrens voor niet-integer gedrag is enorm afgenomen, dat heeft te maken met de algemene beeldvorming over politiek”, zegt Boogers.

Hij wijst op de situatie in Brunssum, waar de omstreden Jo Palmen vorig jaar tot wethouder werd benoemd ondanks waarschuwingen van de burgemeester. „In Brunssum was het de vraag of het wel echt een integriteitsprobleem was”, zegt Boogers. Hard bewijs ontbrak, waardoor Palmen de integriteitstoets doorstond en deze week zelfs opnieuw kon worden geïnstalleerd.

Criminelen

Een andere verklaring die Boogers geeft zijn de toegenomen zorgen over de ondermijning van het lokaal bestuur door criminelen. Gemeenten zijn hierdoor extra alert op mogelijke integriteitsrisico’s, denkt Boogers. „Ik denk niet dat motorclub Bandidos stiekem kandidaat-wethouders heeft afgevaardigd, maar ik snap dat gemeenten willen checken of wethouders door bepaalde zaken makkelijk onder druk kunnen worden gezet.”

Gemeenten zelf geven verschillende redenen voor de aanscherping van hun integriteitsbeleid. Vaak genoemd is dat integriteit in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen veelvuldig onder de aandacht is gebracht. Het ministerie van Binnenlandse Zaken stuurde gemeenten een brief, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) een handreiking en ook de commissarissen van de koning adviseerden gemeenten het niet te onderschatten.

In de Gelderse gemeente Heerde werden vier jaar geleden alleen gesprekken met de kandidaat-wethouders gevoerd. Maar daar is nu ook een extern onderzoek uitgevoerd. „Voor ons was de reden dat er landelijk steeds meer aandacht voor integriteit komt”, zegt griffier Bianca Espeldoorn-Bloemendal. De uitgebreide integriteitscheck is er meer uit voorzorg, er zijn in Heerde geen signalen voor integriteitsproblemen. „Maar dan kun je later niet het verwijt krijgen het te hebben onderschat”, legt de griffier uit. De uitkomsten van de onderzoeken stelden gerust: de drie kandidaat-wethouders in Heerde konden onlangs zonder problemen worden benoemd.

Lees ook: In veel gemeenten komen meer wethouders, die wel vaak parttime werken

Ondanks de toegenomen aandacht is er nog een heel klein aantal gemeenten dat geen bijzondere integriteitsprocedure heeft. Onder deze gemeenten zijn kleine als Zoeterwoude en Raalte, maar ook steden als Heerenveen en Den Haag. Zeker voor Den Haag is dat opmerkelijk, omdat kandidaat-wethouder Richard de Mos eerder door politieke tegenstanders is beschuldigd van cliëntelisme, in de vorm van het helpen van bedrijven in ruil voor geld. Maar volgens een woordvoerder van de gemeente zijn integriteitsrisico’s in Den Haag „geen issue”. „De gemeenteraad heeft er geen beleid over vastgesteld.”

Correctie 01-06-2018: In een eerdere versie van dit artikel stond dat Haarlem geen procedure voor de integriteitscheck van wethouders heeft. Dat klopt niet. Haarlem licht kandidaat-wethouders door en voert een zogeheten ‘risicoprofielgesprek’.

    • Pim van den Dool