Pagina’s uit de nieuwe Arabische vertaling van de brieven van Vincent van Gogh

Foto Van Gogh Museum

‘Van Gogh kan Arabieren inspireren’

Arabische vertaling brieven

Uitgever Karam Youssef is verantwoordelijk voor de eerste Arabische vertaling van de brieven van Vincent van Gogh. „Hij laat zien dat je als mens ongewone dingen kunt doen.”

Ze heeft het gevoel dat ze Vincent van Gogh, die haar zoveel heeft geschonken met zijn kunst en zijn brieven, eindelijk iets heeft kunnen teruggeven. Voldaan staat Karam Youssef (52), uitgever en eigenaar van boekhandel Al Kotob Khan, in een van haar drie winkels in Kairo naast een stapel van de pas uitgekomen Arabische vertaling van de brieven van Van Gogh. Een kloeke uitgave van ruim duizend pagina’s, die meer dan een kilo weegt.

De boekwinkel bevindt zich in de zuidelijke wijk Maadi, niet ver van de Nijl. Het is een groene buurt van welgestelden met comfortabele appartementen en dure auto’s. Palmen en bloeiende lila jacarandabomen sieren de straten, terwijl tuinlieden de tussenliggende grasstroken besproeien. Ook in de winkel heerst een vredige sfeer. Bij een jazzmuziekje zitten enkele meisjes, sommigen met een hoofddoek om en een laptop voor zich, te studeren. Een paar klanten snuffelen tussen de boeken, deels Arabisch en deels Engelstalig.

Het nieuwe boek is de bekroning van een liefde voor Van Goghs werk die al op 10-jarige leeftijd begon. Als meisje kreeg Youssef een Egyptisch kindertijdschrift onder ogen met een afbeelding van een van Van Goghs zonnebloemschilderijen. Onmiddellijk was ze erdoor gegrepen. De mededeling van haar moeder dat Van Gogh gek was en zichzelf een oor had afgesneden, verminderde haar belangstelling niet. „Als ik drie levens had, zou ik er een met Van Gogh willen doorbrengen”, glimlacht ze, gezeten op een bank boven in haar sobere kantoor.

Met de brieven kwam ze pas in de jaren negentig in aanraking via haar toenmalige Nederlandse baas bij het Amerikaanse AT&T-concern. Haar chef, een groot liefhebber van de schilder, deed haar een brievenuitgave cadeau. Ook het geschreven werk van Van Gogh raakte Youssef diep. „Zijn brieven zijn echt net zo goed als zijn schilderijen”, zegt ze. „Zoals hij schrijft over zijn angsten, zijn ambities en dromen, is heel onthullend.”

Ontroerend vond Youssef de brieven die Van Gogh schreef over straatarme mijnwerkers in de Belgische Borinage. „Ze raakten soms gewond en Vincent beschrijft hoe hij een stuk van zijn witte hemd afscheurde om de wond van een mijnwerker te verbinden. Die liefde voor de armen maakte grote indruk op mij”, zegt Youssef, die zelf tot de welgestelde hogere middenklasse in Egypte behoort.

Ze is ervan overtuigd dat de brieven van Van Gogh ook van waarde kunnen zijn voor Arabieren, die hiervan nog niet eerder hebben kunnen kennisnemen. „Egypte is nu danig in beroering. Het loopt er politiek en economisch moeizaam en dat geldt eigenlijk voor het hele Midden-Oosten. Van Gogh laat zien dat je niet alleen als kunstenaar maar ook als mens in het algemeen ongewone dingen kunt doen, die voor anderen een inspiratie vormen. Om mensen te motiveren iets bijzonders met hun leven te doen.”

Angst

Karam Youssef spreekt in bedekte termen. De vrijheid van meningsuiting staat in Egypte onder grote druk. Egyptische journalisten durven niet langer kritische stukken over het bewind van oud-generaal Sisi te publiceren uit angst te worden opgepakt. Buitenlandse journalisten worden soms pardoes het land uitgezet. Ook Youssef moet net als andere uitgevers permanent op haar hoede zijn. Van tijd tot tijd komen agenten van de nationale veiligheidsdienst op bezoek, die lastige vragen stellen en soms mensen meenemen. Verscheidene uitgeverijen zijn op last van het regime gesloten.

Ook romanschrijvers voelen zich niet veilig meer. „Sommigen nemen nu hun toevlucht tot het schrijven van dystopische romans”, zegt een student in Kairo, die anoniem wil blijven. „Daarin kunnen ze een ellendige toestand in de toekomst schetsen zonder meteen het risico te lopen te worden opgepakt. De goede verstaander weet dan voldoende.”

„De toestand is inderdaad beroerd”, bevestigt Youssef. „Mensen zijn bang om in de gevangenis terecht te komen en schrijven daarom vaak alleen maar misdaadromannetjes. Ze willen geen serieuze dingen meer bespreken. Ik voel me beschaamd en hulpeloos.”

De toestand in Egypte is erger geworden sinds het aantreden van president Trump in de VS, zegt ze. Trump heeft al openlijk van zijn bewondering voor het autoritaire bestuur van generaal Sisi blijk gegeven, wat deze kan hebben uitgelegd als een signaal dat hij voor kritiek uit de VS op mensenrechtenschendingen niet bevreesd hoefde te zijn.

Zelf blijft Youssef desondanks wel romans uitgeven. „Er is een nieuwe generatie schrijvers in opkomst in Egypte”, zegt ze. „Juist in een tijd van repressie en onrecht is het goed zulke dingen te doen. Je hoeft jezelf niet kapot te maken maar het is goed om dingen te blijven proberen.”

In 2011, toen Egyptenaren massaal in verzet kwamen tegen het bewind van president Mubarak, sloten zij en haar man, een filmregisseur, zich meteen bij de betogers aan. „We waren destijds heel hoopvol.”

Te midden van alle politieke turbulentie in Egypte werkte Youssef de laatste jaren door aan de Arabische uitgave van de brieven van Van Gogh. Weliswaar was er al in de jaren zestig een handjevol brieven vertaald, maar een grotere uitgave ontbrak. De vertaling kostte alleen al vijf jaar. Van Van Gogh zijn er voor zover bekend 902 brieven bewaard gebleven. Uiteindelijk namen Youssef en de vertaler 265 brieven op in hun selectie. „Ik ben er heel trots op dat dit project is gedaan met Egyptische vertalers, een Egyptische uitgever en een Egyptische drukker.”

Een bestseller zal het boek niet worden. Om te beginnen zijn er duizend exemplaren gedrukt. Op zichzelf ontbreekt het volgens Youssef in de Arabische wereld niet aan interesse in moderne, vaak op westerse leest geschoeide kunst. Ze verwijst naar de onlangs geopende dependance van het Louvre in Abu Dhabi. In Egypte gaat die belangstelling nog verder terug. In Kairo herbergt het Mahmoud Khalil Museum een collectie impressionisten. Daar hangt ook een bloemenschilderij van Van Gogh uit 1887, dat overigens al tot twee keer toe is gestolen. In de jaren dertig kende Egypte ook al een sterke eigen surrealistische stroming, de Art et Liberté-beweging.

Piraatversies

Praktische problemen zijn er wel volop. Een risico, waarmee alle Egyptische uitgevers tegenwoordig worstelen, is dat de boeken die ze uitgeven vaak al snel in piraatversies via internet worden aangeboden. „De Egyptische overheid treedt daar nauwelijks tegen op”, klaagt Youssef.

Een handicap is ook dat het aantal Egyptenaren dat echt boeken leest, schrikbarend klein is. Youssef schat dit op hooguit 1 procent van de kleine honderd miljoen Egyptenaren. Ook het aantal boekwinkels in Kairo, een metropool met meer dan twintig miljoen inwoners, is laag: volgens Youssef hooguit 25. „Vijftig jaar geleden was de toestand beter. Er waren toen ook meer bibliotheken, die bovendien van betere kwaliteit waren. De regering zou daar veel meer aan moeten doen. We hebben een revolutie nodig in het onderwijssysteem en in de manier waarop we naar cultuur en kunst kijken. Kinderen moet de gewoonte worden bijgebracht om boeken te lezen.”

Sommige vrienden vragen Youssef en haar echtgenoot, die in het huidige repressieve klimaat ook geen films kan maken, waarom ze niet naar het buitenland vertrekken. Ze geeft toe dat het vooruitzicht van een nieuw langdurig militair bewind niet aantrekkelijk is. Maar, mogelijk geïnspireerd door het credo van Van Gogh dat een kunstenaar moet lijden, blijven ze in Kairo. Youssef: „Ik blijf proberen om goede boeken uit te geven.”

    • Floris van Straaten