Van Grevelingenmeer tot de bananenexport

26.800 havo-leerlingen maakten maandag het examen biologie. Ronald Plasterk, ex-minister, wetenschapper en medewerker bij farmabedrijf MyTomorrows, deed het ook.

Als je examens zonder voorbereiding ziet, zijn ze altijd heel moeilijk. Of ze werkelijk moeilijk zijn kun je niet in een oogopslag zien. Ten eerste ken je als onbevangen lezer de lesstof niet. Verder hebben de opstellers van de vragen beslist nagedacht over het zodanig spreiden van de moeilijke vragen dat bij het beoordelen een verschil gemaakt kan worden tussen mensen die op een niveau tussen een vier of een zes zitten, en mensen die boven de acht zitten. Je hoeft niet alle vragen goed te hebben om te slagen.

Aan het examen is goed te zien hoe breed de biologie als vak is. Biologie is de wetenschap die zich bezighoudt met het leven. Het havo-examen van maandag laat de volle breedte daarvan zien. Van de ecologie in het Grevelingenmeer naar longinfecties bij patiënten met taaislijmziekte, van MRI van hersenen tot schimmelziekten die door bananenexport verspreid worden. Sommige zijn weetvraagjes, sommige multiple choice: Welk gedeelte van de hersenen is beschadigd bij de patiënten met problemen met geheugen, herkenning van personen en sociale aanpassing? A de grote hersenen B de hersenstam C de kleine hersenen.

Soms moet je goed opletten wat de vraag precies is. Zo is er een nauwkeurige opsomming van de schade die actief en passief roken veroorzaakt, maar dan is de vraag: Sigarettenrook bevat naast nicotine een paar duizend andere giftige stoffen, waarvan er ongeveer 40 mutageen zijn.” Wanneer wordt een stof mutageen genoemd?

Dat is een kwestie van precies lezen, want de vraag is niet wat sigarettenrook allemaal doet, maar wat ‘mutageen’ betekent, en dat is duidelijk antwoord D: als de stof veranderingen in het DNA kan veroorzaken.

Inmiddels is de techniek zo ver gevorderd dat we binnen een paar weken van een uitgezaaide tumor de complete DNA-volgorde kunnen vaststellen, en dan kun je in de tumoren die ontstaan zijn in de longen de typische ‘handtekening’ zien van het soort mutaties dat door sigarettenrook wordt veroorzaakt.

De evolutie komt aan de orde in een speculatief onderzoek dat stelt dat de domesticatie van de hond is versneld doordat de voorouders van de huidige hond van de baas meer zetmeel te eten kregen. Dankzij DNA-onderzoek kan de geciteerde onderzoeker een dergelijke hypothese nu toch redelijk onderbouwen.

Iemand die dit examen goed kan maken begrijpt duidelijk veel van hoe het leven in elkaar zit. En dat zou het doel van het biologieonderwijs moeten zijn.

    • Ronald Plasterk