Opinie

    • Tom-Jan Meeus

Ons wankelend besef van wat democratie is

Democratie: we eisen het graag op, maar vertrouwen het anderen niet zo graag meer toe. Een van de eigenaardigste verschijnselen wat dit betreft is de langzame ineenstorting van democratie in partijen. Zij schragen onze parlementaire democratie, maar in bijna al die partijen bestaat scepsis over ledeninspraak, wat nogal bijzonder is: juist de organisaties die ons, kiezers, in de democratie vertegenwoordigen, en daar, namens ons, vaak méér democratie opeisen, kijken neer op hun eigen democratie.

Een bakker maakt reclame voor zijn brood, en zegt: maar zelf hoef ik die troep niet.

Een fraai voorbeeld is 50Plus, waar het doorgaans ruzie is. Emilie van Outeren schetste zaterdag prachtig hoe bijna de hele partijtop, moe van conflicten, een hekel aan alle inspraak heeft gekregen.

Een tijdsbeeld op zich. De leden praten wel mee maar missen de ervaring, zei Krol. Ze worden gedreven door angst en eigenbelang, zei oud-voorzitter Zoetelief. Ze hebben te veel zelfvertrouwen, zei Krol. „Ik ben jaloers dat jij geen leden hebt”, grapt hij soms tegen Wilders.

De herhaalde ruzies in 50Plus hebben iets van een spaghettiwestern, maar het is niet de eerste partij die afstand neemt van eigen leden. De PvdA verspeelde door haar achterban het tweede kabinet-Den Uyl, en voorzitter Rottenberg zette in de jaren negentig het mes in de partijdemocratie. De LPF bezweek letterlijk onder de eigen democratie, waarna Wilders geen leden toestond. Ook Baudet draaide dit voorjaar ledeninspraak terug.

Het laat zien dat het democratiebesef wankelt, binnen de politiek en daarbuiten. Zelfs partijen met ‘democratie’ in hun naam denken: alleen als het uitkomt. Alleen als middeltje om snel gelijk te krijgen.

Het idee dat democratie beoogt elke minderheid te respecteren en een stem te gunnen, verliest zo terrein op de korte klap – het referendum. Het zou me zelfs niet verbazen als de staatscommissie-Remkes komend najaar alsnog invoering van het referendum voorstelt. Leuk voor D66.

De principiële vraag eronder is of we, behalve de meerderheid, ook anderen inspraak blijven gunnen. In een bijzonder nieuw boek, De ontmanteling van de democratie, keert Marcel ten Hooven (De Groene Amsterdammer) terug naar het klassieke democratieconcept. Hij noemt het: de georganiseerde kunst van het samenleven onder gezag van het recht.

Fraai gezegd. Terug naar het inzicht dat democratie geen trucje voor verlangen naar snel succes is, maar een manier om elke burger een stem te gunnen, altijd – ook als hij de meerderheid bij lange niet heeft, en ook als hij zich volledig vergist.

Tom-Jan Meeus (t.meeus@nrc.nl; @tomjanmeeus) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Jutta Chorus.
    • Tom-Jan Meeus