opinie

    • Peter de Bruijn

Is Philip Roth onverfilmbaar?

Zeven keer is er een film gemaakt naar een roman van de vorig week overleden Philip Roth. Waarom mislukken ze telkens?

De romans van de vorige week overleden Amerikaanse schrijver Philip Roth zouden toch een keer tot een goede film moeten hebben geleid. Heel wat filmmakers waagden zich eraan, niemand is er echt uitgekomen. ‘Stop making film adaptations of Philip Roth’ kopte het Amerikaanse tijdschrift The Atlantic uit pure wanhoop in 2014. Toen moest de niet erg geslaagde adaptatie van Roths meesterwerk American Pastoral nog uitkomen; het regiedebuut van acteur Ewan McGregor, die zichzelf ook de hoofdrol gaf.

Op zich is het niet vreemd dat de boeken van Roth nooit echt goed zijn verfilmd. Datzelfde geldt voor Roths generatiegenoten als Norman Mailer, Saul Bellow en John Updike. Hoe beter het boek dat dienst deed als bron, hoe groter de kans dat de film daarna tegenvalt. Filmmakers die een boek onder handen nemen moeten zich daardoor laten inspireren, maar tegelijk het idee hebben dat ze er iets aan kunnen toevoegen. Dat ligt bij het werk van deze meesters natuurlijk lastiger dan bij veel andere auteurs. Het meest curieuze is misschien dat filmmakers het toch keer op keer zijn blijven proberen met de boeken van Roth, van Goodbye, Columbus van Larry Peerce in 1969 tot Indignation van James Schamus uit 2016.

Vorige week overleed Philip Roth op 85-jarige leeftijd. Lees hier wat NRC schreef over zijn omvangrijke oeuvre: Seks, Amerika en de Joodse middenklasse

Liefst zeven keer is er een film gemaakt naar een roman van Roth. Niet al die films zijn slecht, maar geen enkele komt ook maar in de buurt van de zeggingskracht van Roth zelf. De film naar zijn bestseller Portnoy’s Complaint uit 1972 is al lang vergeten. In 2003 was er The Human Stain, met Anthony Hopkins als een universitair docent die eigenlijk zwart is, maar als joods door het leven gaat en een verhouding krijgt met een veel jongere schoonmaakster, gespeeld door Nicole Kidman. Die casting geloofde destijds niemand, de film flopte. Niet getreurd: in 2008 kwam Elegy uit, gebaseerd op Roths novelle The Dying Animal, met Ben Kingsley als oudere docent en Penélope Cruz als een aanzienlijk jongere studente waar hij een verhouding mee krijgt. Zelfde type casting, zelfde probleem, zelfde resultaat: een flop.

De trailer van Elegy.

Wat is precies het probleem? Filmmakers kunnen niet in de hoofden van personages kijken, zoals Roth dat wel kan in zijn romans. Maar dat geldt voor alle films en voor alle boeken. Cruciaal is eerder dat de stem van Roth als verteller bij al die films compleet verloren gaat. De toon van Roth is vaak direct, agressief, opgewonden, verontwaardigd, intens, geneigd tot daverende overdrijvingen. De meeste filmmakers durven het niet aan om naar visuele equivalenten te zoeken voor die opwinding. Ze kiezen voor een veiligere weg en zetten minder extreme, meer terughoudende middelen in dan Roth zelf. Dat is een fatale vergissing. Roth zonder die opwinding en intensiteit, is helemaal geen Roth. De kans dat een film die zich wél serieus wil meten aan zijn woeste verbeeldingskracht mislukt, is natuurlijk levensgroot. Maar alleen een regisseur die dat desondanks toch aandurft maakt enige kans van slagen.

Eens zien hoe ver David Simon, die eerder het onovertroffen The Wire maakte en momenteel werkt aan een televisieserie gebaseerd op Roths The Plot Against America, zal durven gaan.

Peter de Bruijn is filmrecensent
    • Peter de Bruijn